Tribunal Reform Bill 2026: વિવિધ ટ્રિબ્યુનલોના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની પસંદગી માટે રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ પંચ (નેશનલ ટ્રિબ્યુનલ કમિશન) રચવાનો પ્રસ્તાવ ધરાવતું ટ્રિબ્યુનલ સુધાર વિધેયક, 2026 હવે સંસદના બંને ગૃહોમાંથી પસાર થઈ ગયું છે. લોકસભામાં આ વિધેયક ઝડપથી મંજૂર થયા બાદ બીજા જ દિવસે મંગળવારે, 11 ઓગસ્ટે રાજ્યસભામાં પણ આશરે એક કલાકની પ્રક્રિયા બાદ તેને મંજૂરી મળી. વિધેયકને લઈને સત્તાપક્ષ અને વિપક્ષ વચ્ચે તીવ્ર મતભેદો જોવા મળ્યા હતા, જેના કારણે રાજ્યસભામાં વિરોધ પક્ષના સભ્યોએ વોકઆઉટ પણ કર્યો.
રાજ્યસભામાં મર્યાદિત ચર્ચા વચ્ચે વિધેયક પસાર
કેન્દ્રીય કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે રાજ્યસભામાં ટ્રિબ્યુનલ સુધાર વિધેયક, 2026 રજૂ કરીને તેના મુખ્ય ઉદ્દેશ્યો અંગે માહિતી આપી. વિધેયક પર મર્યાદિત ચર્ચા થઈ હતી, પરંતુ ગૃહમાં ચાલી રહેલા રાજકીય હોબાળાના કારણે વિસ્તૃત ચર્ચા શક્ય બની નહોતી. ચર્ચા દરમિયાન વિપક્ષે સરકારની કાર્યપદ્ધતિ પર સવાલો ઉઠાવ્યા અને અંતે ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનના સભ્યોએ ગૃહમાંથી વોકઆઉટ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
લોકસભામાં માત્ર 12 મિનિટમાં મંજૂરી મળ્યાનો મુદ્દો ચર્ચામાં
આ વિધેયક સોમવારે લોકસભામાં પણ ભારે હોબાળા વચ્ચે પસાર કરવામાં આવ્યો હતો. વિપક્ષના વિરોધ અને સૂત્રોચ્ચાર વચ્ચે ધ્વનિમતથી વિધેયકને મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. સમગ્ર પ્રક્રિયા અંદાજે માત્ર 12 મિનિટમાં પૂર્ણ થઈ ગઈ હતી. વિપક્ષી સભ્યોએ વિધેયક રજૂ કરવા સામે નોટિસ આપી હતી અને ચર્ચાની માંગ કરી હતી, પરંતુ ગૃહમાં સર્જાયેલા અવરોધોને કારણે તેની પર વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ શકી નહોતી.
ખડગેને બોલવાની તક ન મળતાં વિપક્ષનો વિરોધ
રાજ્યસભામાં વિધેયક અંગે ચર્ચા દરમિયાન વિપક્ષના નેતા મલ્લિકાર્જુન ખડગેને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાની મંજૂરી ન મળ્યાનો મુદ્દો પણ વિવાદનું કારણ બન્યો. આ ઘટનાના વિરોધમાં ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધનના સાંસદોએ ગૃહમાંથી વોકઆઉટ કર્યું. વિપક્ષે દલીલ કરી હતી કે મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય ફેરફારો અંગે તમામ પક્ષોને પૂરતો સમય અને તક મળવી જોઈએ.
અમિત શાહના નિવેદનની માંગ સાથે નારેબાજી
સંસદના બંને ગૃહોમાં વિપક્ષી સાંસદો કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહના નિવેદનની માંગ કરી રહ્યા હતા. તેમની માંગ હતી કે સરકાર કેટલાક વિવાદાસ્પદ મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટતા કરે. વિપક્ષે અયોધ્યાના રામ મંદિર સાથે જોડાયેલી કથિત ચડાવાની ચોરીના મુદ્દે પણ ચર્ચા કરવાની માંગણી કરી હતી. જોકે, આ દરમિયાન અમિત શાહ બંને ગૃહોમાં હાજર નહોતા, જેના કારણે વિપક્ષે વધુ વિરોધ નોંધાવ્યો.
સરકારનું કહેવું – ટ્રિબ્યુનલ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાનો પ્રયાસ
વિધેયક રજૂ કરતી વખતે કાયદા મંત્રી અર્જુન રામ મેઘવાલે જણાવ્યું કે ટ્રિબ્યુનલો દેશની ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ પૂરક ભૂમિકા ભજવે છે અને વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ત્વરિત ન્યાય સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદરૂપ બને છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે નવા વિધેયક દ્વારા ટ્રિબ્યુનલોના અધિકારક્ષેત્રમાં કોઈપણ પ્રકારનો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ માત્ર તેમની કામગીરીને વધુ અસરકારક અને નિમણૂક પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક બનાવવાનો છે.
રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ પંચની રચના કેવી રહેશે
વિધેયકનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ પંચની રચના છે. સરકારના જણાવ્યા અનુસાર આ પંચનું નેતૃત્વ સુપ્રીમ કોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ અથવા કોઈ હાઈકોર્ટના પૂર્વ મુખ્ય ન્યાયાધીશ કરશે. પંચમાં કુલ ચાર સભ્યો હશે, જેમાં બે ન્યાયિક સભ્યો અને બે ટેકનિકલ સભ્યોનો સમાવેશ કરવામાં આવશે. સરકારનો દાવો છે કે આ વ્યવસ્થા દ્વારા ટ્રિબ્યુનલોના અધ્યક્ષો અને સભ્યોની પસંદગી વધુ પારદર્શક, સ્વતંત્ર અને યોગ્યતા આધારિત બની શકશે, જેના કારણે સમગ્ર પ્રક્રિયામાં વિશ્વસનીયતા વધશે.
2016થી શરૂ થયેલી સુધાર પ્રક્રિયાનો આગળનો તબક્કો
કેન્દ્ર સરકારે ટ્રિબ્યુનલોના યુક્તિકરણની પ્રક્રિયા વર્ષ 2016થી શરૂ કરી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 2021માં ટ્રિબ્યુનલ સુધાર (યુક્તિકરણ અને સેવા શરતો) સંબંધિત વટહુકમ પણ લાવવામાં આવ્યો હતો. સરકારનું માનવું રહ્યું છે કે વિવિધ ટ્રિબ્યુનલોની કામગીરીમાં એકરૂપતા, કાર્યક્ષમતા અને જવાબદારી વધારવા માટે સમયાંતરે સુધાર જરૂરી છે. હાલનું વિધેયક પણ એ જ પ્રક્રિયાનો આગળનો તબક્કો માનવામાં આવી રહ્યો છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદા બાદ નવું વિધેયક લાવવામાં આવ્યું
આ નવું વિધેયક સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા બાદ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. અદાલતે ટ્રિબ્યુનલ સુધાર અધિનિયમ, 2021ની કેટલીક જોગવાઈઓને અસંવૈધાનિક ગણાવીને રદ કરી હતી. અદાલતના મત મુજબ કેટલીક જોગવાઈઓ સત્તાના પૃથક્કરણ અને ન્યાયિક સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો સાથે સુસંગત નહોતી. ઉપરાંત, ટ્રિબ્યુનલ સભ્યોની નિમણૂક, કાર્યકાળ અને સેવા સંબંધિત જોગવાઈઓ અગાઉના ન્યાયિક ચુકાદાઓ સાથે પણ મેળ ખાતી નહોતી.
સરકારને અદાલતની કડક ટિપ્પણીઓનો પણ સામનો કરવો પડ્યો હતો
ટ્રિબ્યુનલ સંબંધિત મુદ્દાઓની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારની કાર્યશૈલી અંગે કડક ટિપ્પણીઓ પણ કરી હતી. વીતેલા વર્ષે 3 નવેમ્બરે અદાલતે જણાવ્યું હતું કે સંબંધિત અરજીઓ વર્ષ 2021થી પેન્ડિંગ હોવા છતાં કેન્દ્ર સરકારે અચાનક 1 નવેમ્બરે આ મામલાઓને પાંચ જજોની બંધારણીય પીઠ સમક્ષ મોકલવાની અરજી દાખલ કરી હતી. અદાલતે આ પગલાં અંગે આશ્ચર્ય વ્યક્ત કરતાં સરકારના વલણ પર પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા હતા અને આવી પ્રકારની રણનીતિ અપનાવવાની અપેક્ષા ન હોવાનું પણ નોંધાવ્યું હતું.
આગળની પ્રક્રિયા પર સૌની નજર
સંસદના બંને ગૃહોમાંથી વિધેયક પસાર થતાં હવે ટ્રિબ્યુનલ વ્યવસ્થામાં સૂચિત સુધારાઓ અમલમાં લાવવાનો માર્ગ ખુલ્યો છે. સરકારનું કહેવું છે કે નવી વ્યવસ્થા દ્વારા નિમણૂકોમાં પારદર્શિતા, સ્વતંત્રતા અને ગુણવત્તાને પ્રોત્સાહન મળશે, જ્યારે વિપક્ષનું માનવું છે કે આવા મહત્વપૂર્ણ કાયદાકીય ફેરફારો પર વધુ વ્યાપક ચર્ચા અને સહમતિ જરૂરી હતી. આગામી સમયમાં આ વિધેયકના અમલીકરણ અને રાષ્ટ્રીય ટ્રિબ્યુનલ પંચની રચના કેવી રીતે થાય છે, તેના પર કાનૂની ક્ષેત્ર તેમજ રાજકીય વર્તુળોની નજર રહેશે.
