RSP Nepal Politics: નેપાળની સત્તારૂઢ રાષ્ટ્રીય સ્વતંત્ર પાર્ટી (RSP )માં સરકાર બન્યાના લગભગ છ મહિના બાદ આંતરિક મતભેદો હવે ખુલ્લેઆમ સામે આવવા લાગ્યા છે. વડા પ્રધાન બાલિન્દ્ર શાહ અને પાર્ટી અધ્યક્ષ રબી લામિછાને વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા મતભેદ હવે પાર્ટીના સંગઠન, નેતૃત્વ, કેબિનેટ નિયુક્તિઓ, વિદેશ નીતિ અને શાસનની શૈલી જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર સ્પષ્ટ રીતે દેખાઈ રહ્યા છે. નેપાળના રાજકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ વિવાદ માત્ર વ્યક્તિગત મતભેદ નથી, પરંતુ સત્તા અને સંગઠન વચ્ચેના સંતુલનનો પ્રશ્ન બની ગયો છે.
ચૂંટણી પહેલાં થયેલી સમજૂતી હવે વિવાદનું કારણ બની
RSP સત્તામાં આવતાં પહેલાં બાલિન્દ્ર શાહ અને રબી લામિછાને વચ્ચે જવાબદારીઓનું સ્પષ્ટ વિભાજન કરવામાં આવ્યું હતું. આ સમજૂતી મુજબ બાલિન્દ્ર શાહ સરકારનું નેતૃત્વ સંભાળશે, જ્યારે રબી લામિછાને પાર્ટીના સંગઠન અને આંતરિક બાબતોનું સંચાલન કરશે. આ મોડેલને કારણે શહેરી વિસ્તારોમાં બાલિન્દ્ર શાહની લોકપ્રિયતા અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રબી લામિછાનેના જનસમર્થનનો લાભ પાર્ટીને મળ્યો હતો. ત્યારબાદ યોજાયેલી ચૂંટણીમાં આરએસપીએ લગભગ બે-તૃતીયાંશ બહુમતી સાથે સત્તા પ્રાપ્ત કરી હતી.
પરંતુ સરકાર બન્યા પછી ઉપસભામુખની પસંદગી, કાઠમંડૂમાં નદી કિનારે વસેલી વસાહતોને હટાવવાના મુદ્દા અને દક્ષિણ નેપાળના તરાઈ વિસ્તારમાં ઊભા થયેલા સાંપ્રદાયિક તણાવ જેવા અનેક મુદ્દાઓ પર બંને નેતાઓ વચ્ચે વારંવાર મતભેદ જોવા મળ્યા.
પાર્ટીના નવા નિયમો બન્યા વિવાદનું કેન્દ્ર
તાજેતરનો વિવાદ 13 જુલાઈએ યોજાયેલી કેન્દ્રીય કાર્યસમિતિની બેઠક દરમિયાન ખુલ્લો સામે આવ્યો. બાલિન્દ્ર શાહના સમર્થકોએ રબી લામિછાનેના નેતૃત્વ સામે લેખિત રજૂઆત કરીને અનેક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા.
વિવાદનું મુખ્ય કારણ પાર્ટીના નવા નિયમોમાં કરવામાં આવેલ એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર હતો. નવા નિયમ મુજબ પાર્ટી અધ્યક્ષને સંસદીય દળના નેતાને પદ પરથી દૂર કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે, જો તે વ્યક્તિ પાર્ટીની સત્તાવાર લાઇનથી વિપરીત કાર્ય કરે.
બાલિન્દ્ર શાહના સમર્થકોનો આક્ષેપ છે કે આ જોગવાઈ 20 જૂનની કેન્દ્રીય સમિતિની બેઠક પછી અને નિયમો જાહેર થવા પહેલાં ગુપ્ત રીતે ઉમેરવામાં આવી હતી. તેમનું કહેવું છે કે ઘણા પ્રતિનિધિઓ બેઠક સ્થળ છોડીને ગયા બાદ આ ફેરફાર મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમને તેની જાણ પણ કરવામાં આવી નહોતી.
શાહ સમર્થકોના મતે આ સુધારો માત્ર પ્રક્રિયાગત રીતે જ નહીં પરંતુ રાજકીય રીતે પણ શંકાસ્પદ છે, કારણ કે તે પાર્ટી અધ્યક્ષને કોઈપણ સમયે વડા પ્રધાનને હટાવવાનો માર્ગ આપી શકે છે.
લામિછાનેનો જવાબ અને રાજીનામાની તૈયારી
આક્ષેપો સામે રબી લામિછાનેએ કેન્દ્રીય સમિતિને સંબોધતા જણાવ્યું કે નવા નિયમો પાછળ કોઈ છુપાયેલો રાજકીય હેતુ નથી. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે તેઓ પોતાના સાથી નેતાઓ પર શંકા કરતા નથી અને જો પાર્ટીના સભ્યોને તેમના ઇરાદાઓ પર વિશ્વાસ ન હોય તો તેઓ અધ્યક્ષ પદ છોડવા માટે પણ તૈયાર છે.
બીજી તરફ કેન્દ્રીય સમિતિના સભ્ય ગણેશ કાર્કીએ રજૂ કરેલા દસ્તાવેજમાં દલીલ કરવામાં આવી કે ચૂંટણીમાં મળેલી ઐતિહાસિક સફળતા પાછળ બાલિન્દ્ર શાહની લોકપ્રિયતા નિર્ણાયક પરિબળ હતી અને તેથી તેમને પાંચ વર્ષનો સંપૂર્ણ કાર્યકાળ મળવો જોઈએ.
નજર રાખવાના આક્ષેપોથી વિવાદ વધુ ગંભીર બન્યો
આંતરિક વિવાદ વચ્ચે લામિછાને સમર્થકોએ વધુ એક ગંભીર આક્ષેપ કર્યો છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ સરકારની કેટલીક સુરક્ષા એજન્સીઓ પાર્ટીના કેટલાક વરિષ્ઠ નેતાઓની હિલચાલ પર નજર રાખી રહી છે.
આ યાદીમાં નાણાં પ્રધાન સ્વર્ણિમ વાગલે અને વિદેશ પ્રધાન શિશિર ખનાલ જેવા મહત્વપૂર્ણ નેતાઓના નામ પણ સામેલ હોવાનું સ્થાનિક અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. લામિછાનેના સમર્થકોનો દાવો છે કે 2 જૂને તેમની ભારત મુલાકાત બાદ આવી દેખરેખ વધુ વધી ગઈ.
ભારત અને વિદેશ નીતિ મુદ્દે પણ મતભેદ
આંતરિક રાજકારણ ઉપરાંત બંને નેતાઓ વચ્ચે વિદેશ નીતિ અંગે પણ અલગ અભિગમ જોવા મળ્યો છે.
વડા પ્રધાન બન્યા બાદ શરૂઆતના ત્રણ મહિનામાં બાલિન્દ્ર શાહે વિદેશી નેતાઓ સાથે સીધી મુલાકાતો લગભગ ટાળી દીધી હતી. અહેવાલો મુજબ તેમણે ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી તરફથી નવી દિલ્હીની મુલાકાત માટે મળેલા આમંત્રણને પણ સ્વીકાર્યું નહોતું.
બીજી તરફ રબી લામિછાને ભારતની મુલાકાતે ગયા હતા, જ્યાં તેમણે વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહ સાથે મુલાકાત કરી હતી. નેપાળના રાજકીય વર્તુળોમાં આ મુલાકાતને ભારત દ્વારા લામિછાને સાથે નજીકના સંબંધો જાળવવાના સંકેત તરીકે જોવામાં આવી હતી.
પછી બાલિન્દ્ર શાહે એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB)ના એક વરિષ્ઠ અધિકારી સાથે મુલાકાત કરીને વિદેશી સંપર્કો વધારવાના સંકેતો આપ્યા હોવાનું પણ માનવામાં આવે છે.
પૂર્વ તરાઈની હિંસાએ વધારી રાજકીય મુશ્કેલી
તાજેતરમાં કોશી અને મધેશ પ્રદેશમાં થયેલી સાંપ્રદાયિક હિંસા દરમિયાન સરકારની કામગીરીને લઈને પણ પ્રશ્નો ઊભા થયા. રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે તણાવ દરમિયાન વડા પ્રધાન બાલિન્દ્ર શાહ જાહેર જીવનમાં ઓછા દેખાયા.
હિંસા બાદ પાંચ દિવસ પછી, 30 જુલાઈએ તેમણે રાષ્ટ્રને સંબોધીને શાંતિ અને સૌહાર્દ જાળવવાની અપીલ કરી હતી.
બીજી તરફ રબી લામિછાનેએ સર્વદલીય બેઠક બોલાવી, રાષ્ટ્રપતિ સાથે ચર્ચા કરી અને પરિસ્થિતિને સંભાળવા માટે સક્રિય ભૂમિકા ભજવી. કેટલાક વિશ્લેષકોના મતે આ પ્રકારના પગલાં સામાન્ય રીતે વડા પ્રધાન તરફથી અપેક્ષિત હોય છે.
સોશિયલ મીડિયા પર બાલિન્દ્ર શાહનો મજબૂત પ્રભાવ
નીતિ વિશ્લેષકોના મતે બાલિન્દ્ર શાહની સૌથી મોટી તાકાત તેમનો સોશિયલ મીડિયા પરનો પ્રભાવ છે. તેઓ પરંપરાગત પ્રેસ કોન્ફરન્સ ઓછી કરે છે, પરંતુ ફેસબુક અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમો દ્વારા સતત લોકો સાથે સીધો સંપર્ક જાળવે છે.
કેટલાક નિરીક્ષકોનું માનવું છે કે સરકારના ઘણા નિર્ણયો સત્તાવાર પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં સોશિયલ મીડિયા પર જાહેર થઈ જાય છે, જે તેમની કાર્યશૈલીનું વિશેષ લક્ષણ બની ગયું છે.
આગળ શું થશે?
સરકારના 100 દિવસ પૂર્ણ થયા હોવા છતાં RSP હજુ પોતાની કેન્દ્રીય સમિતિ સંપૂર્ણ રીતે રચી શકી નથી અને અનેક મહત્વપૂર્ણ પદો પર નિયુક્તિ બાકી છે. આ વિલંબ પાછળ બંને નેતાઓના સમર્થકો વચ્ચેના મતભેદ જવાબદાર હોવાનું માનવામાં આવે છે.
રાજકીય વિશ્લેષકોનું કહેવું છે કે નેપાળના રાજકારણમાં અગાઉ પણ વ્યક્તિત્વ આધારિત ગઠબંધનો સત્તા સંઘર્ષના કારણે તૂટી ચૂક્યા છે. તેથી RSP સામે હવે સૌથી મોટો પડકાર પોતાની આંતરિક એકતા જાળવવાનો છે. જો પાર્ટીની અંદરની તિરાડ વધુ ઊંડી બનશે, તો તેની સીધી અસર સરકારની સ્થિરતા અને વડા પ્રધાન બાલિન્દ્ર શાહના રાજકીય ભવિષ્ય પર પડી શકે છે. હાલ માટે સમગ્ર નેપાળનું રાજકીય વર્તુળ આરએસપીની આગામી ચાલ અને બંને નેતાઓ વચ્ચેના સંબંધો પર નજર રાખી રહ્યું છે.
