MGNREGA Vs VB-G RAM G: 18 ડિસેમ્બરની સંસદીય કાર્યવાહી દરમિયાન એક એવા ખરડાએ જોરશોરથી ચર્ચા જગાવી જેણે દેશના ગ્રામીણ રોજગાર માળખાને હચમચાવી દીધું છે. આ ખરડાનું નામ છે ‘વિકસિત ભારત ગ્રાઉન્ડ ગેરંટી રોજગાર આજીવિકા મિશન’, જેને ટૂંકમાં ‘વીબીજી રામજી બિલ’ કહેવામાં આવે છે. વિપક્ષી સાંસદો દ્વારા આ બિલનો આકરો વિરોધ કરવામાં આવ્યો અને અનેક કાર્યકર્તાઓએ તેની નકલો ફાડીને કચરાપેટીમાં ફેંકી દીધી હતી. વિપક્ષી નેતાઓનો તર્ક છે કે આ બિલને લાવવું એ મહાત્મા ગાંધીના આદર્શો અને તેમના દ્વારા સ્થાપિત રોજગાર ગેરંટી યોજનાની બીજી હત્યા સમાન છે. આ બિલ મનરેગા (MGNREGA) ની જગ્યા લેવા માટે લાવવામાં આવ્યું છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ભારત 2047ના ‘વિકસિત ભારત’ના વિઝન સાથે ગ્રામીણ રોજગારને જોડવાનો છે.
મનરેગાથી વીબીજી રામજી સુધી
મનરેગા જ્યારે લાગુ કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારે તેનો મૂળભૂત હેતુ અકુશળ ગ્રામીણ મજૂરોને વર્ષના 100 દિવસની કામની ગેરંટી આપવાનો હતો. આ કાયદો ‘માંગ આધારિત’ (Demand Driven) હતો, એટલે કે જેટલા લોકો કામ માંગે, તેટલાને સરકારે કામ આપવું જ પડે. પરંતુ વીબીજી રામજી બિલ આ આખી પ્રક્રિયાને બદલી નાખે છે. અહીં 100 ને બદલે 125 દિવસની ગેરંટી આપવાની વાત છે, પરંતુ તે ‘નોર્મેટિવ બજેટ’ (નક્કી કરેલું બજેટ) પર આધારિત છે. આનો અર્થ એ કે કેન્દ્ર સરકાર રાજ્ય સરકારોને એક મર્યાદિત બજેટ ફાળવશે. જો કામની માંગ વધે અને પૈસા ખૂટી જાય, તો વધારાનો ખર્ચ ઉઠાવવાની જવાબદારી સંપૂર્ણપણે રાજ્ય સરકારની રહેશે. આ પરિવર્તન મનરેગાના ગેરંટી કાયદાની મૂળ આત્માને જ બદલી નાખે છે.
નાણાકીય બોજ અને રાજ્યોની ચિંતા
મનરેગા હેઠળ મજૂરીનો સંપૂર્ણ ખર્ચ કેન્દ્ર સરકાર ભોગવતી હતી, પરંતુ વીબીજી રામજી બિલમાં ફંડિંગ પેટર્ન બદલાઈ ગઈ છે. હવે રાજ્યોએ કુલ ખર્ચના 40% હિસ્સો ચૂકવવો પડશે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર માત્ર 60% જ આપશે. બિહાર, મધ્ય પ્રદેશ અને ઝારખંડ જેવા રાજ્યોએ આ નાણાકીય બોજ સામે ગંભીર વાંધો ઉઠાવ્યો છે. આરટીઆઈ (RTI) દ્વારા મળેલી માહિતી મુજબ, બિહારનો નાણાકીય ખર્ચ 477 કરોડથી વધીને સીધો 15,939 કરોડ રૂપિયા પર પહોંચી શકે છે. ઝારખંડ સરકારે પણ સ્પષ્ટતા કરી છે કે આટલો મોટો ખર્ચ ઉઠાવવો તેમના માટે અશક્ય છે. ભાજપ શાસિત રાજ્યો સહિત અનેક રાજ્યોએ કેન્દ્રની આ નવી ફંડિંગ નીતિ પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ કરી છે.
શું મજૂરો માટે આ વધારાના 25 દિવસ ખરેખર ફાયદાકારક છે?
સરકાર 125 દિવસની ગેરંટીને મોટી સિદ્ધિ ગણાવે છે, પરંતુ જમીની હકીકત કંઈક અલગ છે. રૂરલ ડેવલપમેન્ટ મિનિસ્ટ્રીના આરટીઆઈ જવાબમાં ખુલાસો થયો છે કે મનરેગાની વર્તમાન મજૂરી દર તો બજારના લઘુત્તમ દર કરતા પણ ઓછા છે, જેને સુધારવાની જરૂર છે. ઘણા રાજ્યોએ ખેતીની મુખ્ય મોસમ દરમિયાન કામ સસ્પેન્ડ કરવાની માંગ કરી છે, તો કેટલાક રાજ્યોમાં પેમેન્ટમાં વિલંબ અને સમયસર ડ્યુઝ ક્લિયર ન થવાની સમસ્યાઓ યથાવત છે. વધારાના 25 દિવસના કામનો ફાયદો ત્યારે જ મળે જો તે કામનું ચુકવણું સમયસર થાય અને મજૂરોની ખરીદ શક્તિમાં વધારો થાય, પરંતુ વર્તમાન માળખું આ આશાઓને નબળી પાડે છે.
ટેકનોલોજી અને બાયોમેટ્રિક્સનો માનવીય સંઘર્ષ
વીબીજી રામજી બિલમાં બાયોમેટ્રિક ઓથેન્ટિકેશન, જિયોસ્પેશિયલ મોનિટરિંગ અને ડેશબોર્ડ બેઝ્ડ સિસ્ટમ જેવી આધુનિક ટેકનોલોજીનો આગ્રહ રાખવામાં આવ્યો છે. વરિષ્ઠ નેતા વૃંદા કરાતે તેમના પત્રમાં લખ્યું છે કે, આ ટેકનોલોજી ગરીબ અને અશક્ત મજૂરો માટે સાપનો ગલોળો બની છે. ઉદયપુરના આદિવાસી ગામના ઉદાહરણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે વૃદ્ધ મહિલાઓ, જેની આંખોની રોશની ઓછી છે અથવા જેમની આંગળીઓના નિશાન ઘસાઈ ગયા છે, તેમને આ બાયોમેટ્રિક સિસ્ટમ ઓળખવાનો ઈનકાર કરી દે છે. આખા દિવસની સખત મજૂરી પછી, મજૂર જ્યારે પોતાનું વેતન મેળવવા જાય અને ટેકનોલોજી તેને ‘બિન-અધિકૃત’ ગણાવે, ત્યારે તે માનવીય રીતે કેટલું અત્યાચારભર્યું છે તે વિચારવું જરૂરી છે.
સરકાર આ બિલને ગ્રામીણ રોજગાર માટે ક્રાંતિકારી પરિવર્તન ગણાવે છે, જ્યારે અર્થશાસ્ત્રીઓ અને મજૂર સંગઠનો તેને ‘ગ્રામીણ ગરીબો માટે વિનાશક’ માને છે. જો રાજ્યો આર્થિક બોજને કારણે રોજગાર આપી જ ન શકે, તો 125 દિવસની ગેરંટી કાગળ પર માત્ર એક આંકડો બનીને રહી જશે. અત્યારે આ બિલને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદો એ વાતનો સંકેત છે કે જો અમલીકરણમાં સુધારો નહીં થાય અને મજૂરોની વાસ્તવિક મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં નહીં લેવાય, તો આ ‘વિકસિત ભારત’નું સપનું ગ્રામીણ સ્તરે નિષ્ફળ જઈ શકે છે. ન્યાયી વહેંચણી અને ટેકનોલોજીને માનવીય ચહેરો આપવો એ આ યોજનાની સફળતા માટે અનિવાર્ય છે.
આ પણ વાંચો:
