Childhood Obesity India: દુનિયાભરમાં બાળકોમાં વધતો મોટાપો હવે જાહેર આરોગ્ય માટેની સૌથી મોટી ચિંતાઓમાંનો એક બની ગયો છે. તાજેતરના વૈશ્વિક અંદાજા મુજબ, 5 થી 19 વર્ષના આશરે 20.7 ટકા બાળકો કાં તો ઓવરવેટ છે અથવા ઓબેઝ છે. એટલે કે દર પાંચમાંથી એક બાળક વધેલા વજનની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યો છે. વર્ષ 2010માં આ આંકડો 14.6 ટકા હતો, એટલે કે માત્ર 15 વર્ષમાં તેમાં લગભગ બે તૃતીયાંશ જેટલો વધારો નોંધાયો છે. 2025માં દુનિયાભરમાં આવા બાળકોની સંખ્યા અંદાજે 41 કરોડ 90 લાખ સુધી પહોંચી ગઈ છે અને 2040 સુધીમાં તે વધીને લગભગ 50 કરોડ 70 લાખ થવાનો અંદાજ છે. એટલે કે આગામી વર્ષોમાં દર ચારમાંથી એક બાળક વધેલા વજન અથવા મોટાપાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

વૈશ્વિક લક્ષ્ય નિષ્ફળ, હવે 2030 પર નજર

વિશ્વ આરોગ્ય ક્ષેત્રે વર્ષ 2025 સુધી બાળકોમાં વધતા મોટાપાને નિયંત્રિત કરવાનો લક્ષ્ય નક્કી કર્યો હતો, પરંતુ તે હાંસલ થઈ શક્યો નથી. હવે નવું લક્ષ્ય વર્ષ 2030 માટે નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, અનેક દેશો હજુ પણ આ દિશામાં પાછળ હોવાનું નિષ્ણાતો માને છે.

ભારત વિશ્વમાં બીજા ક્રમે

દેશવાર આંકડાઓ મુજબ, વિશ્વના 20 કરોડથી વધુ ઓવરવેટ અથવા ઓબેઝ સ્કૂલગોઇંગ બાળકોમાંથી મોટાભાગના માત્ર 10 દેશોમાં રહે છે. આ યાદીમાં પ્રથમ સ્થાન પર ચીન છે, જ્યાં અંદાજે 6 કરોડ 20 લાખ બાળકો વધેલા વજનથી પ્રભાવિત છે. બીજા સ્થાને ભારત છે, જ્યાં લગભગ 4 કરોડ 10 લાખ બાળકો ઓવરવેટ અથવા ઓબેઝ છે.

ભારતમાં 5 થી 9 વર્ષની ઉંમરના આશરે 1 કરોડ 50 લાખ બાળકો અને 10 થી 19 વર્ષની ઉંમરના લગભગ 2 કરોડ 60 લાખ બાળકો વધેલા વજનની શ્રેણીમાં આવે છે. તેમાં પણ લગભગ 1 કરોડ 40 લાખ બાળકો મેડિકલ રીતે ઓબેઝ ગણાય છે. આ પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર એટલા માટે છે કે ભારત હજુ પણ કુપોષણનો સામનો કરતો દેશ છે. એટલે કે એક તરફ બાળકોમાં કુપોષણ જોવા મળે છે તો બીજી તરફ મોટાપાની સમસ્યા પણ ઝડપથી વધી રહી છે.

પાતળા દેખાતા બાળકો પણ હોઈ શકે છે જોખમમાં

ભારતમાં કરવામાં આવેલા એક રાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં 5 થી 19 વર્ષના 68,261 બાળકોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે સમગ્ર શરીરના આધારે જોવામાં આવતી સામાન્ય ઓબેસિટી માત્ર 2.9 ટકા બાળકોમાં જોવા મળી હતી. અભ્યાસમાં એ પણ નોંધાયું કે ભારતીય બાળકો અન્ય ઘણા દેશોના બાળકોની સરખામણીએ સરેરાશ વધુ પાતળા હોય છે.

પરંતુ ચોંકાવનારી બાબત એ હતી કે પેટની આસપાસ જમા થતી ચરબી એટલે કે સેન્ટ્રલ ઓબેસિટી લગભગ 6.1 ટકા બાળકોમાં જોવા મળી. એટલે કે પેટનો મોટાપો સામાન્ય શરીરના મોટાપા કરતાં લગભગ બમણો હતો.

BMI હંમેશા સાચી તસવીર બતાવતું નથી

ઉત્તર ભારતમાં થયેલા એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે પેટની ચરબી ધરાવતા 39.3 ટકા બાળકો BMI મુજબ સામાન્ય વજન ધરાવતા હતા. એટલે કે દર ત્રણમાંથી એકથી વધુ બાળકનું વજન સામાન્ય હોવા છતાં તેમના પેટમાં જોખમી ચરબી જમા થઈ રહી હતી.

પંજાબમાં 10 થી 16 વર્ષની ઉંમરના 1,408 બાળકો પર થયેલા અભ્યાસમાં BMI મુજબ ઓબેસિટી 12.2 ટકા જોવા મળી હતી, પરંતુ પેટની ચરબીના આધારે આ આંકડો 32.4 ટકા સુધી પહોંચ્યો હતો.

વિસરલ ફેટ સૌથી મોટો ખતરો

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ શરીરમાં બે પ્રકારની ચરબી હોય છે. પ્રથમ સબક્યુટેનિયસ ફેટ, જે ચામડીની નીચે જમા થાય છે અને બહારથી દેખાય છે. બીજી વિસરલ ફેટ, જે લિવર, પેન્ક્રિયાઝ અને આંતરડા જેવા આંતરિક અંગોની આસપાસ જમા થાય છે.

વિસરલ ફેટ માત્ર ચરબી નથી, પરંતુ તે શરીરમાં સોજો વધારતા રસાયણો ઉત્પન્ન કરે છે અને ઇન્સ્યુલિનના કાર્યમાં અવરોધ ઉભો કરે છે. દક્ષિણ એશિયાઈ લોકોમાં સમાન વજન હોવા છતાં વિસરલ ફેટ વધુ અને મસલ્સ ઓછા હોવાની સંભાવના રહે છે. આ સ્થિતિને વૈજ્ઞાનિક ભાષામાં “થિન-ફેટ ફિનોટાઇપ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

સામાન્ય દેખાતા બાળકોમાં પણ ફેટી લિવર

હરિયાણાના ફરીદાબાદમાં 5 થી 10 વર્ષની ઉંમરના 1,961 બાળકો પર અલ્ટ્રાસાઉન્ડ આધારિત અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં કુલ 22.4 ટકા બાળકોમાં ફેટી લિવર જોવા મળ્યો.

ઓવરવેટ બાળકોમાં આ પ્રમાણ 45.6 ટકા હતું, પરંતુ સૌથી ચોંકાવનારી વાત એ હતી કે સામાન્ય વજન ધરાવતા બાળકોમાં પણ 18.9 ટકા બાળકોને ફેટી લિવર હતો. એટલે કે લગભગ દર પાંચમાંથી એક સામાન્ય દેખાતા બાળકના લિવરમાં ચરબી જમા થવાની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી.

બાળકોમાં વધતા મોટાપાના પાંચ મુખ્ય કારણો

નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર છેલ્લા 25થી30 વર્ષમાં જીવનશૈલીમાં આવેલા મોટા ફેરફારો તેના માટે જવાબદાર છે.

પ્રથમ કારણ અલ્ટ્રા પ્રોસેસ્ડ ફૂડનું વધતું પ્રમાણ છે. ચિપ્સ, બિસ્કિટ, ઇન્સ્ટન્ટ નૂડલ્સ, પેકેટ નાસ્તા અને વધુ ખાંડવાળા પીણાં બાળકોના રોજિંદા આહારમાં સામેલ થઈ ગયા છે. આ ખાદ્યપદાર્થોમાં કેલરી વધુ અને પોષક તત્ત્વો ઓછા હોય છે.

બીજું કારણ શારીરિક પ્રવૃત્તિમાં ઘટાડો છે. વૈશ્વિક અંદાજ મુજબ ભારતમાં 11 થી 17 વર્ષની ઉંમરના લગભગ 74 ટકા બાળકો વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાની દૈનિક શારીરિક પ્રવૃત્તિની ભલામણો પૂર્ણ કરી શકતા નથી.

ત્રીજું કારણ સ્કૂલમાં પોષણયુક્ત ભોજનનો અભાવ છે. દેશમાં માત્ર 35.5 ટકા સ્કૂલગોઇંગ બાળકોને નિયમિત અને નિયંત્રિત સ્કૂલ ભોજન મળે છે. બાકીના બાળકો બહારથી અથવા કેન્ટીનમાંથી ખોરાક લે છે.

ચોથું કારણ જીવનના શરૂઆતના 1,000 દિવસનું પોષણ છે. અંદાજે 32.6 ટકા બાળકોને યોગ્ય સ્તનપાન મળતું નથી, જે તેમના મેટાબોલિઝમ પર લાંબા ગાળાની અસર કરી શકે છે.

પાંચમું કારણ માતાની આરોગ્ય સ્થિતિ છે. 15 થી 50 વર્ષની મહિલાઓમાં વધતું વજન અને ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ જેવી સમસ્યાઓ બાળકના ભવિષ્યના આરોગ્ય જોખમમાં વધારો કરી શકે છે.

કુપોષણ અને મોટાપો બંને એકસાથે

ભારતમાં હજુ પણ લગભગ 35 ટકા બાળકો સ્ટન્ટિંગ એટલે કે ઉંમર મુજબ ઓછી ઊંચાઈની સમસ્યાથી પીડાય છે. નિષ્ણાતો માને છે કે કુપોષણ અને મોટાપો બે અલગ સમસ્યાઓ નથી, પરંતુ એક જ સમસ્યાના બે અલગ સ્વરૂપ છે. બાળકોને કેલરી તો પૂરતી મળે છે, પરંતુ પ્રોટીન, વિટામિન, આયર્ન અને અન્ય જરૂરી પોષક તત્ત્વોનો અભાવ રહે છે.

ભવિષ્યમાં વધી શકે છે ગંભીર બીમારીઓ

અંદાજ મુજબ વર્ષ 2040 સુધી ભારતમાં વધેલા BMI સાથે જોડાયેલા હાઇપરટેન્શનના કેસ 29 લાખથી વધીને 42.1 લાખ સુધી પહોંચી શકે છે. હાઇપરગ્લાયસેમિયાના કેસ લગભગ 19.1 લાખ થઈ શકે છે અને ફેટી લિવરના દર્દીઓની સંખ્યા લગભગ 1 કરોડ 15 લાખ સુધી પહોંચી શકે છે.

ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ, જેને એક સમય માત્ર વયસ્કોની બીમારી માનવામાં આવતી હતી, હવે બાળકોમાં પણ જોવા મળી રહી છે.

આર્થિક અસર પણ ગંભીર

વર્ષ 2019માં ભારતમાં વધેલા વજન અને મોટાપાને કારણે અંદાજે 28.9 અબજ ડોલરનું આર્થિક નુકસાન થયું હતું, જે દેશની જીડીપીના લગભગ 1.02 ટકા જેટલું હતું. જો અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો 2030 સુધી આ નુકસાન વધીને જીડીપીના 1.5 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.

નિષ્ણાતોની સલાહ અને આગળનો માર્ગ

આરોગ્ય નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે માત્ર વજન માપવું પૂરતું નથી. બાળકની કમરનું માપ પણ એટલું જ મહત્વનું છે. સામાન્ય રીતે બાળકની કમર તેની ઊંચાઈના અડધાથી ઓછી હોવી જોઈએ.

નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ, દરરોજ ઓછામાં ઓછો એક કલાક બહાર રમવું, સંતુલિત આહાર, અલ્ટ્રા પ્રોસેસ્ડ ખોરાકમાં ઘટાડો અને માતા-પિતાની જાગૃતિ આ સમસ્યા સામેના સૌથી અસરકારક ઉપાયો માનવામાં આવે છે.

નિષ્ણાતો એ પણ ભારપૂર્વક કહે છે કે બાળકોના દેખાવ અથવા વજનને લઈને ટિપ્પણીઓ કરવાને બદલે તેમના સમગ્ર આરોગ્ય પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. કોઈપણ આરોગ્ય સંબંધિત નિર્ણય અથવા સારવાર માટે હંમેશા તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.