Start-Up Politics India: ભારતીય રાજકારણમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં નવા પ્રકારની રાજકીય વિચારસરણી અને કાર્યશૈલી જોવા મળી રહી છે. લાંબા સમય સુધી દેશની રાજનીતિ જાતિ, ધર્મ, પરિવારવાદ, પરંપરાગત સંગઠન અને દાયકાઓથી મજબૂત બનેલી રાજકીય મશીનરીની આસપાસ કેન્દ્રિત રહી છે. પરંતુ હવે કેટલાક નવા ચહેરાઓ પરંપરાગત રાજકારણને પડકારતા જોવા મળી રહ્યા છે. રાજકીય વ્યૂહરચનાકારમાંથી નેતા બનેલા પ્રશાંત કિશોર, તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજય અને તમિલનાડુ BJPના પૂર્વ અધ્યક્ષ કે. અન્નામલાઈને રાજકીય વિશ્લેષકો એવા નેતાઓ તરીકે જોઈ રહ્યા છે, જે રાજકારણમાં સ્ટાર્ટઅપ જેવી વિચારસરણી અને નવી કાર્યપદ્ધતિ લાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

બાંકીપુરની જીતે બદલાતા રાજકારણની આપી ઝાંખી

તાજેતરમાં બિહારની બાંકીપુર વિધાનસભા પેટાચૂંટણીમાં પ્રશાંત કિશોરની જીતને ઘણા વિશ્લેષકોએ બદલાતા રાજકીય માહોલનું પ્રતીક ગણાવ્યું છે. લાંબા સમય સુધી રાજકીય અભિયાનનું આયોજન કરનારા પ્રશાંત કિશોરે હવે પોતે ચૂંટણીના મેદાનમાં ઉતરીને સફળતા મેળવી છે. આ જીતને માત્ર એક બેઠકની જીત તરીકે નહીં પરંતુ નવી રાજકીય શૈલીને મળેલા સમર્થન તરીકે પણ જોવામાં આવી રહી છે.

પ્રશાંત કિશોરે અલગ માર્ગ પસંદ કર્યો

પ્રશાંત કિશોરે વર્ષો સુધી વિવિધ રાજકીય પક્ષો માટે ચૂંટણી વ્યૂહરચના તૈયાર કર્યા બાદ પોતાના રાજ્ય બિહારમાં પરિવર્તન લાવવાના હેતુથી રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. વર્ષ 2022માં તેમણે લગભગ 3,000 કિલોમીટરની ‘જન સુરાજ’ પદયાત્રા શરૂ કરી હતી. ટેકનોલોજી અને ડેટા આધારિત રાજકીય વ્યૂહરચના માટે જાણીતા કિશોરે લોકો વચ્ચે સીધો સંપર્ક સાધવાનો માર્ગ પસંદ કર્યો.

વર્ષ 2024માં જન સુરાજ અભિયાન રાજકીય પક્ષમાં પરિવર્તિત થયું. તેમની પાર્ટીએ જાતિ આધારિત રાજકારણને કેન્દ્રમાં રાખવાના બદલે શિક્ષણ, રોજગાર, આરોગ્ય, સ્થળાંતર, કૃષિ, મહિલાઓના સશક્તિકરણ, પેન્શન અને પારદર્શક શાસન જેવા મુદ્દાઓને મુખ્ય સ્થાન આપ્યું. ત્યારબાદ બાંકીપુરમાં મળેલી જીતે તેમની રાજકીય સફરને નવી દિશા આપી.

વિજય બન્યા ઝડપી વિકાસ કરનાર રાજકીય ચહેરો

તમિલનાડુના મુખ્યમંત્રી સી. જોસેફ વિજયને ઘણા લોકો ભારતીય રાજકારણના પ્રથમ “પોલિટિકલ યુનિકોર્ન” તરીકે પણ ઓળખાવી રહ્યા છે. વર્ષ 2024માં તેમણે તમિલગા વેટ્રી કઝગમ (TVK)ની સ્થાપના કરીને રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો. અભિનેતા તરીકે તેમની લોકપ્રિયતા પહેલેથી જ મોટી હતી, પરંતુ તેને રાજકીય સમર્થનમાં પરિવર્તિત કરવું સરળ કામ નહોતું.

વિજયે પરંપરાગત દ્રવિડ રાજકારણથી અલગ ઓળખ ઉભી કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. તેમણે સામાજિક ન્યાય, મહિલાઓનું કલ્યાણ, રોજગાર, શિક્ષણ, આરોગ્ય, ખેડૂતો, પીવાનું પાણી, પેન્શન અને સામાજિક સુરક્ષા જેવા મુદ્દાઓને કેન્દ્રમાં રાખીને ચૂંટણી અભિયાન ચલાવ્યું.

વર્ષ 2026ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીમાં TVKએ 234માંથી 108 બેઠકો જીતી સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે સ્થાન મેળવ્યું. કોંગ્રેસ અને અન્ય સાથી પક્ષોના સમર્થનથી વિજય મુખ્યમંત્રી બન્યા અને દાયકાઓથી ચાલતા DMK તથા AIADMKના પ્રભુત્વને પડકાર્યો.

અન્નામલાઈએ પણ પસંદ કરી અલગ દિશા

પૂર્વ IPS અધિકારી કે. અન્નામલાઈએ વર્ષ 2020માં રાજકારણમાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેઓ ભારતીય જનતા પાર્ટીમાં જોડાયા અને તમિલનાડુ BJPના અધ્યક્ષ પણ રહ્યા. જોકે, સમય જતાં તેમણે અલગ રાજકીય માર્ગ અપનાવવાનો નિર્ણય કર્યો.

5 જૂન, 2026ના રોજ તેમણે “વી ધ લીડર્સ” નામથી નવું રાજકીય આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમનું કહેવું છે કે આ આંદોલન ભવિષ્યમાં રાજકીય પાર્ટીનું સ્વરૂપ ધારણ કરશે. અન્નામલાઈએ ચૂંટણી પહેલાં સંગઠન મજબૂત કરવાની રણનીતિ અપનાવી છે અને વર્ષ 2031ની તમિલનાડુ વિધાનસભા ચૂંટણીને મુખ્ય લક્ષ્ય તરીકે રજૂ કરી છે.

યુવા અને નવા દબાણ જૂથો પણ બની રહ્યા છે પ્રભાવશાળી

રાજકારણમાં માત્ર નવા નેતાઓ જ નહીં પરંતુ નવા પ્રકારના દબાણ જૂથો પણ ઉભરી રહ્યા છે. NEET પેપર લીક જેવા મુદ્દાઓ પર પ્રદર્શન કરનારા યુવા સંગઠનો અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા સક્રિય બનેલા જૂથો પરંપરાગત રાજકીય પક્ષોથી અલગ રીતે પોતાની વાત રજૂ કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને Gen Z પેઢી સાથે જોડાયેલા આવા જૂથો મુદ્દા આધારિત રાજકારણને વધુ પ્રાધાન્ય આપી રહ્યા છે.

ભારતીય રાજકારણમાં પરિવર્તન નવી વાત નથી

ભારતીય રાજકારણમાં મોટા પરિવર્તનો અગાઉ પણ આવ્યા છે. વર્ષ 1967માં પ્રાદેશિક પક્ષોના ઉદયે કોંગ્રેસના એકહથ્થા પ્રભુત્વને પડકાર્યો હતો. 1990ના મંડલ આંદોલને જાતિ આધારિત રાજકારણને નવી દિશા આપી હતી. 1992 પછી રામ જન્મભૂમિ આંદોલને ધાર્મિક મુદ્દાઓને ચૂંટણીના કેન્દ્રમાં લાવ્યા. આર્થિક ઉદારિકરણ, ટેલિવિઝન અને ત્યારબાદ સોશિયલ મીડિયાના વધતા પ્રભાવને કારણે રાજકીય સંદેશાવ્યવહારની પદ્ધતિમાં પણ મોટો ફેરફાર આવ્યો.

ભારતીય રાજકારણમાં નવા પ્રયોગો અગાઉ પણ સફળ થયા છે

ભારતમાં અગાઉ પણ નવા રાજકીય પ્રયોગોએ સફળતા મેળવી છે. વર્ષ 1982માં એન.ટી. રામા રાવે તેલુગુ દેશમ પાર્ટી (TDP)ની સ્થાપના કરી હતી અને માત્ર નવ મહિનામાં 1983ની આંધ્ર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી જીતી હતી. વર્ષ 1985માં આસામ આંદોલનમાંથી આસામ ગણ પરિષદ (AGP) ઉભરી આવી હતી. ત્યારબાદ વર્ષ 2012માં અન્ના હજારેના આંદોલનમાંથી આમ આદમી પાર્ટી (AAP)નો જન્મ થયો અને ટૂંકા સમયમાં જ તે દિલ્હીની મુખ્ય રાજકીય શક્તિ બની ગઈ.

શું સ્ટાર્ટઅપ પોલિટિક્સ પરંપરાગત રાજકારણને બદલી દેશે?

વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે સ્ટાર્ટઅપ જેવી રાજકીય વિચારસરણીનો ઉદય જરૂર જોવા મળી રહ્યો છે, પરંતુ તેનાથી પરંપરાગત રાજકીય પક્ષો તરત જ નબળા પડી જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. સ્થાપિત પક્ષો પાસે વર્ષોથી ઊભું કરાયેલું સંગઠન, સ્થાનિક નેતાઓનું જાળું, કાર્યકરોની મજબૂત ટીમ અને સામાજિક આધાર છે, જે કોઈ નવી પાર્ટી માટે ટૂંકા સમયમાં ઊભું કરવું મુશ્કેલ હોય છે.

તેમ છતાં, પ્રશાંત કિશોર, સી. જોસેફ વિજય અને કે. અન્નામલાઈ જેવા નેતાઓ રાજકારણમાં નવા પ્રયોગો, મુદ્દા આધારિત અભિગમ અને ટેકનોલોજી આધારિત સંગઠન મોડલને આગળ ધપાવી રહ્યા છે. તાજેતરના વિદ્યાર્થી આંદોલનો અને યુવા દબાણ જૂથોની વધતી સક્રિયતા પણ દર્શાવે છે કે ભારતીય રાજકારણ હવે નવા તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે, જ્યાં મતદારોની અપેક્ષાઓ, નેતૃત્વની શૈલી અને રાજકીય અભિયાનની પદ્ધતિમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળી શકે છે.