VB-G RAM-G Employment: મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામિણ રોજગાર ગેરંટી યોજના (મનરેગા)ના સ્થાને 1 જુલાઈ 2026થી દેશભરમાં અમલમાં આવેલી વિકસિત ભારત–ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ) એટલે કે VB-G RAM-G યોજનાના પ્રથમ જ મહિનામાં ગ્રામિણ રોજગારના આંકડાઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. સરકાર આ નવી યોજનાને વધુ અસરકારક અને વધુ રોજગાર આપનારી ગણાવી રહી છે, જ્યારે વિરોધ પક્ષ શરૂઆતથી જ તેને ગ્રામિણ રોજગારને નબળો બનાવતી યોજના તરીકે રજૂ કરતું રહ્યું છે. હવે જુલાઈ 2026ના સત્તાવાર આંકડાઓએ આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપ્યો છે.

વ્યક્તિ-દિવસ રોજગારમાં લગભગ અડધો ઘટાડો

જુલાઈ 2026 દરમિયાન VB-G RAM-G હેઠળ માત્ર 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ (Person-Days) રોજગાર સર્જાયો હતો. તેની સરખામણીએ જુલાઈ 2025માં મનરેગા હેઠળ 15.33 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ રોજગાર સર્જાયો હતો. એટલે કે નવા કાર્યક્રમના પ્રથમ જ મહિનામાં વ્યક્તિ-દિવસ રોજગારમાં અંદાજે 49.94 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે.

વ્યક્તિ-દિવસનો અર્થ એ છે કે એક વ્યક્તિ દ્વારા એક દિવસ કરાયેલા કામને એક વ્યક્તિ-દિવસ ગણવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો 10 લોકોને એક દિવસ માટે કામ મળે તો તે 10 વ્યક્તિ-દિવસ ગણાય.

રોજગાર મેળવનારા પરિવારોની સંખ્યામાં પણ મોટો ઘટાડો

નવી યોજના હેઠળ કામ મેળવનારા પરિવારોની સંખ્યામાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. જુલાઈ 2026માં આશરે 68.94 લાખ ગ્રામિણ પરિવારોને VB-G RAM-G હેઠળ રોજગાર મળ્યો હતો. જ્યારે જુલાઈ 2025માં મનરેગા હેઠળ આશરે 1.42 કરોડ પરિવારોને કામ મળ્યું હતું.

આ રીતે રોજગાર મેળવનારા પરિવારોની સંખ્યામાં અંદાજે 51.45 ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. જો છેલ્લા ચાર વર્ષના સરેરાશ આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો દર વર્ષે જુલાઈ દરમિયાન સરેરાશ 1.72 કરોડ પરિવારોને ગ્રામિણ રોજગાર યોજનાનો લાભ મળતો રહ્યો હતો, જ્યારે આ વર્ષે આ સંખ્યા માત્ર અંદાજે 68 લાખ રહી.

છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સૌથી ઓછો આંકડો

ઉપલબ્ધ માહિતી અનુસાર જુલાઈ 2026 દરમિયાન રોજગાર મેળવનારા પરિવારો અને સર્જાયેલા વ્યક્તિ-દિવસ બંનેના આંકડા છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સૌથી ઓછા રહ્યા છે. છેલ્લા ચાર વર્ષ દરમિયાન જુલાઈ આસપાસ સરેરાશ 21.56 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ રોજગાર નોંધાતો રહ્યો હતો, જ્યારે આ વર્ષે માત્ર 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ નોંધાયા છે. એટલે કે વર્તમાન આંકડો છેલ્લા ચાર વર્ષના સરેરાશના માત્ર લગભગ 35 ટકા જેટલો રહ્યો છે.

મનરેગાના અંતિમ મહિનાઓમાં પણ રોજગારમાં સામાન્ય ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. ઉદાહરણ તરીકે માર્ચ 2025માં 17.56 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ નોંધાયા હતા, જ્યારે માર્ચ 2024માં આ આંકડો 17.69 કરોડ હતો. એટલે કે ઘટાડો માત્ર 0.70 ટકા જેટલો હતો, પરંતુ નવી યોજના શરૂ થયા બાદ નોંધાયેલો ઘટાડો તેની સરખામણીએ ઘણો મોટો છે.

સરકારના આંકડા અને ડેશબોર્ડ વચ્ચે તફાવત

જ્યાં VB-G RAM-Gના સત્તાવાર ડેશબોર્ડ પર જુલાઈ મહિનામાં 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, ત્યાં ગ્રામિણ વિકાસ મંત્રાલયનો દાવો છે કે યોજનાના પ્રથમ મહિનામાં અંદાજે 9 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ રોજગાર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યો હતો.

મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર 1 જુલાઈથી સમગ્ર દેશમાં નવી યોજના સફળતાપૂર્વક અમલમાં આવી છે અને મનરેગાથી નવી વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન સરળ રીતે પૂર્ણ થયું છે. જોકે, ડેશબોર્ડ અને મંત્રાલયના આંકડાઓ વચ્ચે રહેલા તફાવત અંગે કોઈ સત્તાવાર સ્પષ્ટતા આપવામાં આવી નથી.

સરકારના દાવા શું કહે છે?

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ રોજગારની માંગ કરનારા 98 ટકાથી વધુ પરિવારોને કામની ઓફર કરવામાં આવી હતી. સરકારના દાવા મુજબ પ્રથમ મહિનામાં 1.33 કરોડથી વધુ ગ્રામિણ શ્રમિકોને રોજગારની તક આપવામાં આવી અને દેશભરમાં 9 લાખથી વધુ સક્રિય કાર્યસ્થળો પર કામ ચાલુ રહ્યું.

સરકારે એવો પણ દાવો કર્યો છે કે કુલ વ્યક્તિ-દિવસ રોજગારમાં મહિલાઓની ભાગીદારી લગભગ 63 ટકા રહી, જે કાયદામાં નિર્ધારિત એક-તૃતીયાંશ લઘુત્તમ ભાગીદારી કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે.

નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે કેન્દ્ર સરકારે ગ્રામિણ રોજગાર કાર્યક્રમ માટે 95,692 કરોડ રૂપિયાનું બજેટ અંદાજ જાહેર કર્યો છે, જેને અત્યાર સુધીનો સૌથી મોટો ગ્રામિણ રોજગાર બજેટ ગણાવવામાં આવી રહ્યો છે.

ખરીફ વાવણી અને ટ્રાન્ઝિશનને કારણ માનવામાં આવી રહ્યું છે

જુલાઈ દરમિયાન રોજગારમાં ઘટાડાનું એક સંભવિત કારણ ખરીફ વાવણીની મોસમ પણ માનવામાં આવી રહ્યું છે. નવી યોજના હેઠળ કૃષિની વાવણી અને લણણીની વ્યસ્ત મોસમ દરમિયાન કુલ મળીને 60 દિવસ સુધી રોજગાર ગેરંટીના કામ સ્થગિત રાખવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે, જેથી કૃષિ માટે મજૂરોની ઉપલબ્ધતા જળવાઈ રહે.

આ ઉપરાંત મનરેગાથી VB-G RAM-Gમાં થયેલા વહીવટી અને ડિજિટલ પરિવર્તનને કારણે પણ શરૂઆતના મહિનામાં અસર પડી હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે ઉપલબ્ધ માહિતીમાં રાજ્યવાર કેટલા દિવસ કામ બંધ રહ્યું તેના આંકડા ઉપલબ્ધ નથી, તેથી માત્ર ખરીફ વાવણીને જ ઘટાડાનું સંપૂર્ણ કારણ માનવું મુશ્કેલ છે.

વિરોધ પક્ષના આક્ષેપો અને સરકારનો પક્ષ

કોંગ્રેસ સહિતના વિરોધ પક્ષો સતત દાવો કરી રહ્યા છે કે VB-G RAM-Gથી ગ્રામિણ રોજગારનો કાનૂની અધિકાર નબળો બનશે, રાજ્યો પર નાણાકીય ભાર વધશે અને ગ્રામ પંચાયતોની ભૂમિકા ઘટશે. રાહુલ ગાંધીએ આ યોજનાને મનરેગાના અધિકારોને નબળા બનાવતી ગણાવી હતી, જ્યારે મલ્લિકાર્જુન ખડગેએ તેને વિશ્વની સૌથી મોટી રોજગાર યોજનાની વ્યવસ્થિત હત્યા ગણાવી હતી.

બીજી તરફ કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું છે કે નવી યોજના હેઠળ રોજગારના દિવસો 100થી વધારીને 125 કરવામાં આવ્યા છે, ટેક્નોલોજી આધારિત દેખરેખ વધુ મજબૂત બનાવાઈ છે અને ગ્રામિણ વિકાસના ગુણવત્તાસભર કાર્યોને પ્રાથમિકતા આપવામાં આવી છે.

જોકે, યોજનાના પ્રથમ મહિનાના સત્તાવાર આંકડાઓએ ગ્રામિણ રોજગારના સ્તર અંગે અનેક નવા પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે. આગામી મહિનાઓના આંકડાઓથી સ્પષ્ટ થશે કે જુલાઈમાં નોંધાયેલો મોટો ઘટાડો માત્ર ટ્રાન્ઝિશન અને કૃષિ મોસમનું પરિણામ હતો કે પછી નવી યોજના હેઠળ રોજગારની વાસ્તવિક સ્થિતિમાં કોઈ મોટો ફેરફાર આવ્યો છે.