UPI Merchant Charge: સંસદે સોમવાર, 10 ઑગસ્ટે ‘કરાધાન તથા અન્ય કાયદા (સંશોધન) વિધેયક, 2026’ને અંતિમ મંજૂરી આપી દીધી છે. આ વિધેયક હેઠળ કેન્દ્ર સરકારને ભવિષ્યમાં કેટલાક યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જ લાગુ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. જોકે, નાણાં પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સામાન્ય ગ્રાહકોને UPI દ્વારા ચુકવણી કરતી વખતે કોઈપણ પ્રકારનો ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ ચૂકવવો પડશે નહીં. સરકારના આ સ્પષ્ટીકરણ બાદ ગ્રાહકોમાં ફેલાયેલી ગેરસમજ દૂર કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
રાજ્યસભામાં ચર્ચા બાદ વિધેયકને મળી મંજૂરી
સોમવારે રાજ્યસભામાં ‘કરાધાન તથા અન્ય કાયદા (સંશોધન) વિધેયક, 2026’ પર વિસ્તૃત ચર્ચા થઈ હતી. ચર્ચા પૂર્ણ થયા બાદ રાજ્યસભાએ મની બિલ તરીકે તેને લોકસભાને પરત મોકલી દીધું. ભારતીય સંસદીય વ્યવસ્થા મુજબ મની બિલ અંગે રાજ્યસભા માત્ર ભલામણ કરી શકે છે અને અંતિમ નિર્ણય લોકસભાનો રહે છે. તેથી રાજ્યસભાથી પરત મોકલાતા જ આ વિધેયકને સંસદની મંજૂરી મળી ગઈ.
સંશોધનનો હેતુ શું છે?
ચર્ચાનો જવાબ આપતા નાણાં પ્રધાન નિર્મલા સીતારમણે જણાવ્યું કે આ સંશોધનનો અર્થ એવો નથી કે હવે તરત જ તમામ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્ચન્ટ ચાર્જ લાગુ થઈ જશે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર આ માત્ર એક “સક્ષમ બનાવતી જોગવાઈ” છે, જે સરકારને ભવિષ્યમાં જરૂરી હોય ત્યારે અધિસૂચના દ્વારા કેટલાક ઇલેક્ટ્રોનિક પેમેન્ટ માધ્યમો માટે અલગ વ્યવસ્થા બનાવવાની સત્તા આપે છે.
સરકાર હવે કયા ડિજિટલ પેમેન્ટ માધ્યમોને કાનૂની સુરક્ષા આપવી અને કયા પ્રકારના વ્યવહારોમાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ કરવો તે અંગે નિર્ણય લઈ શકશે. જોકે આ માટે અલગથી નિર્ણય લેવામાં આવશે અને તે આપોઆપ અમલમાં આવશે નહીં.
ગ્રાહકો પાસેથી કોઈ ચાર્જ નહીં વસૂલાય
નિર્મલા સીતારમણે સંસદમાં સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે UPI શરૂ થયો ત્યારથી ગ્રાહકો માટે મફત રહ્યો છે અને આગળ પણ સામાન્ય ગ્રાહકોને UPI મારફતે ચુકવણી કરવા માટે કોઈ ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જ ચૂકવવાનો રહેશે નહીં.
તેમણે જણાવ્યું કે જો ભવિષ્યમાં મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ લાગુ કરવાની જરૂર જણાશે તો તેના વિશે UPI અને સંબંધિત સર્વિસ સ્ટિયરિંગ કમિટી વિચારણા કરશે. તેમાં કયા પ્રકારના વેપારીઓ પર ચાર્જ લાગુ થશે, તેનો વ્યાપ શું હશે અને તેની રચના કેવી હશે તે અંગે અલગથી નિર્ણય લેવામાં આવશે.
મર્ચન્ટ ચાર્જને લઈને કેમ ઊભી થઈ હતી ચિંતા?
વિધેયક રજૂ થયા બાદ એવી ચર્ચા શરૂ થઈ હતી કે સરકાર હવે UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ વસૂલવાની તૈયારી કરી રહી છે. ખાસ કરીને વેપારીઓ અને ગ્રાહકોમાં એવી શંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે ડિજિટલ ચુકવણી હવે સંપૂર્ણપણે મફત નહીં રહે.
સરકારના સ્પષ્ટીકરણ મુજબ ગ્રાહકો માટે કોઈ ફેરફાર નહીં થાય. જો ભવિષ્યમાં કોઈ મર્ચન્ટ ચાર્જ લાગુ કરવામાં આવશે તો તે વેપારીઓ અથવા ચોક્કસ પ્રકારના વ્યવસાયિક વ્યવહારો સાથે સંબંધિત હોઈ શકે છે.
ઝડપથી વધી રહ્યો છે UPIનો ઉપયોગ
છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન ભારતમાં UPI આધારિત ડિજિટલ પેમેન્ટમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. માત્ર ગયા મહિના દરમિયાન UPI મારફતે અંદાજે 29.9 લાખ કરોડ રૂપિયાના ટ્રાન્ઝેક્શન નોંધાયા હતા. દેશના નાના વેપારીઓથી લઈને મોટા વ્યવસાય સુધી UPI આજે સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતી ડિજિટલ ચુકવણી વ્યવસ્થામાં સામેલ થઈ ગયો છે.
આ વધતા ઉપયોગને કારણે સિસ્ટમના સંચાલન, ટેક્નોલોજી વિકાસ અને પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે લાંબા ગાળાના નાણાકીય મોડલ અંગે પણ ચર્ચા વધી રહી છે.
સરકારે ફંડિંગ અંગે શું કહ્યું?
ગયા અઠવાડિયે લોકસભામાં વિધેયક પસાર થયા બાદ નાણાં મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ નીતિનો હેતુ UPI માટે વધુ મજબૂત અને ટકાઉ ફંડિંગ વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો છે. મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ નવી જોગવાઈ વધુ કંપનીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં રોકાણ અને વિસ્તરણ માટે પ્રોત્સાહન આપશે તેમજ સમગ્ર સિસ્ટમને માત્ર સરકારી સબસિડી પર નિર્ભર રહેતી વ્યવસ્થાથી આગળ લઈ જશે.
મંત્રાલયે આક્ષેપોનો ઇનકાર કરતાં જણાવ્યું હતું કે આ નિર્ણય પાછળ કોઈ બાહ્ય દબાણ કામ કરતું નથી.
અમેરિકાએ પણ વ્યક્ત કરી હતી ચિંતા
આ વિધેયક એવા સમયે પસાર થયો છે જ્યારે અમેરિકાના યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ટ્રેડ રિપ્રેઝેન્ટેટિવ (USTR) કાર્યાલયે UPI ઇકોસિસ્ટમ અંગે કેટલીક ચિંતાઓ વ્યક્ત કરી હતી. અમેરિકી વેપાર અધિકારીઓનું કહેવું હતું કે અમેરિકાની કેટલીક ડિજિટલ પેમેન્ટ કંપનીઓને UPI સિસ્ટમમાં સમાન તક મળતી નથી.
આ મુદ્દામાં RuPay સાથે જોડાયેલા ક્રેડિટ ટ્રાન્ઝેક્શન અને ડિજિટલ પેમેન્ટ બજારમાં સ્પર્ધાને લઈને પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા.
નિષ્ણાતોએ આપ્યા વૈકલ્પિક સૂચનો
ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રના કેટલાક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે UPI માટે લાંબા ગાળાની નાણાકીય વ્યવસ્થા જરૂરી છે, પરંતુ દરેક વેપારી પર સમાન પ્રકારનો ચાર્જ લાદવો યોગ્ય નહીં બને.
તેમણે સૂચવ્યું છે કે સરકાર વિશેષ બજેટીય સહાય, પ્રોત્સાહન યોજનાઓ, મોટા વ્યાવસાયિક ટ્રાન્ઝેક્શન પર મર્યાદિત ફી, નાણાકીય સેવાઓમાંથી ક્રોસ-સબસિડી અથવા માત્ર મોટા ટર્નઓવર ધરાવતા વેપારીઓ માટે અલગ ફી જેવી વ્યવસ્થા પર વિચાર કરી શકે છે.
સાથે જ સરકારને પેમેન્ટ એપ્સ માટે પ્રસ્તાવિત 30 ટકા માર્કેટ કેપ અને ડેટા લોકલાઇઝેશન જેવા નિયમો યથાવત રાખવાની પણ સલાહ આપવામાં આવી છે.
વિપક્ષે વ્યક્ત કર્યો વિરોધ
વિધેયક પર ચર્ચા દરમિયાન ભારતીય કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સવાદી)ના રાજ્યસભા સાંસદ જૉન બ્રિટાસે તેનો વિરોધ કર્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી કે પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ અગાઉ દેશના નાગરિકોને ખાતરી આપી હતી કે UPI સેવા મફત રહેશે. તેમના મત મુજબ આ સંશોધન તે વચનના વિરુદ્ધ હોવાનું જણાય છે. વિરોધ નોંધાવ્યા બાદ તેઓ રાજ્યસભામાંથી વોકઆઉટ પણ કરી ગયા.
જોકે સરકારનું કહેવું છે કે આ સંશોધન ગ્રાહકો પર કોઈ વધારાનો બોજ મૂકતું નથી અને હાલની સ્થિતિમાં UPI મારફતે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે ડિજિટલ ચુકવણી સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેશે. હવે ભવિષ્યમાં મર્ચન્ટ ચાર્જ અંગે કોઈ નિર્ણય લેવામાં આવશે તો તે અલગ અધિસૂચના અને સંબંધિત સમિતિની ભલામણ બાદ જ અમલમાં આવશે.
