Cancer in Mizoram: નેશનલ કેન્સર રજિસ્ટ્રી પ્રોગ્રામના આંકડાઓ મુજબ ભારતના કેટલાક નોર્થ-ઈસ્ટર્ન જિલ્લાઓમાં કેન્સરનો દર અત્યંત ઊંચો જોવા મળે છે. પુરુષોમાં મિઝોરમના આઈઝોલ જિલ્લામાં કેન્સરનો દર 2,69.4 પ્રતિ લાખ વસ્તી છે, જે દેશના જિલ્લાઓમાં સૌથી વધુ જણાવાયો છે. ત્યારબાદ મેઘાલયનો ઈસ્ટ ખાસી હિલ્સ જિલ્લો 227.9 અને આસામનો કામરૂપ 213 પ્રતિ લાખ સાથે આગળ આવે છે. મહિલાઓમાં અરુણાચલ પ્રદેશનો પપ્પમપારે જિલ્લો 219.8 પ્રતિ લાખ સાથે ટોચ પર છે, જ્યારે આઈઝોલમાં મહિલાઓનો દર 214 પ્રતિ લાખ છે.
મેટ્રો શહેરો નહીં, પરંતુ પહાડી વિસ્તારોમાં ઊંચો કેન્સર દર
આ આંકડાઓનું સૌથી નોંધપાત્ર પાસું એ છે કે આ યાદીમાં દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા કે ચેન્નાઈ જેવા મોટા મેટ્રો શહેરો ટોચ પર નથી. સામાન્ય રીતે પ્રદૂષણ, ટ્રાફિક, ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિ અને ભીડને કેન્સરના જોખમ સાથે જોડવામાં આવે છે. પરંતુ આઈઝોલ અને નોર્થ-ઈસ્ટના અન્ય વિસ્તારોમાં હવા પ્રમાણમાં સ્વચ્છ, વસ્તી ઓછી અને કુદરતી વાતાવરણ હોવા છતાં કેન્સરના કેસો ઊંચા છે. એટલે કે અહીં જોખમના કારણો માત્ર શહેરી પ્રદૂષણમાં શોધી શકાય નહીં.
આઈઝોલમાં કેન્સરનું જોખમ કેટલું ગંભીર છે?
આઈઝોલના આંકડા વધુ ચોંકાવનારા છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ 74 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં લગભગ દર ચાર પુરુષમાંથી એક અને દર પાંચ મહિલામાંથી એકને કોઈ ને કોઈ પ્રકારનું કેન્સર થવાનું જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. સમગ્ર મિઝોરમમાં પુરુષોમાં કેન્સરનો દર 207 પ્રતિ લાખ અને મહિલાઓમાં 172.3 પ્રતિ લાખ જણાવાયો છે. માર્ચ 2026માં રાજ્યના આરોગ્ય વિભાગે પણ મિઝોરમમાં કેન્સરની ઊંચી ઘટનાઓ અને કેન્સરથી થતા મૃત્યુ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.
તમાકુનું એક અલગ અને જોખમી સ્વરૂપ: તુઇબુર
મિઝોરમના કેન્સર પ્રોફાઇલને સમજવામાં તુઇબુર મહત્વનું પરિબળ બની શકે છે. તુઇબુર બનાવવા માટે તમાકુ સળગાવી તેના ધુમાડાને પાણીમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. આ રીતે બનેલું પ્રવાહી કેટલાક લોકો મોઢામાં રાખે છે અને પછી થૂંકી દે છે. કેટલાક લોકો તેને સિગારેટ કરતાં સુરક્ષિત માને છે, પરંતુ તમાકુના ધુમાડામાં રહેલા ટોબેકો-સ્પેસિફિક નાઇટ્રોસામાઇન્સ જેવા કેન્સરકારક તત્વો આ પ્રવાહીમાં પણ આવી શકે છે.
તુઇબુર અને પેટના કેન્સર વચ્ચે ચિંતાજનક સંબંધ
કેટલાક સંશોધનોમાં તુઇબુરના ઉપયોગ અને પેટના કેન્સરના જોખર વચ્ચે સંબંધ જોવા મળ્યો છે. એક કેસ-કન્ટ્રોલ અભ્યાસમાં તુઇબુરનો ઉપયોગ કરનારાઓમાં પેટના કેન્સરનું જોખમ આશરે 2.1 ગણું વધારે જોવા મળ્યું. સ્થાનિક હાથથી બનાવેલી સિગારેટના ઉપયોગમાં જોખમ 2.2 ગણું અને તમાકુ ચાવનારાઓમાં 2.6 ગણું હોવાનું જણાવાયું છે. અન્ય સંશોધનમાં 863 ગેસ્ટ્રાઇટિસ દર્દીઓના નમૂનાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં હેલિકોબેક્ટર પાયલોરી ચેપ મહત્વપૂર્ણ રીતે જોવા મળ્યો. તુઇબુર વાપરનારાઓમાં આ ચેપનું જોખમ આશરે 3.32 ગણું વધારે હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું હતું.
સ્મોક્ડ અને ફર્મેન્ટેડ ખોરાક પણ ચર્ચામાં
મિઝોરમની પરંપરાગત ખાદ્ય સંસ્કૃતિમાં લાંબા સમયથી માંસને ધુમાડામાં સૂકવીને સાચવવાની પદ્ધતિ છે. લાકડું અથવા અન્ય ઈંધણ બળવાથી પોલિસાયક્લિક એરોમેટિક હાઇડ્રોકાર્બન્સ એટલે કે PAHs અને અન્ય સંભવિત હાનિકારક રસાયણો ઉત્પન્ન થઈ શકે છે. લાંબા સમય સુધી ધુમાડામાં રાખવામાં આવતા ખોરાકમાં આવા તત્વોનું પ્રમાણ વધી શકે છે. ફર્મેન્ટેડ પોર્ક એટલે કે સાઓમ અને લાંબા સમય સુધી સાચવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા નાઇટ્રોસોસોલ્ટ્સ પણ આરોગ્ય અંગે ચર્ચાનો વિષય છે.
સોપારી અને તમાકુના અન્ય સ્વરૂપો પણ જોખમ વધારી શકે
મિઝોરમમાં કાચી સોપારી, ચૂનો અને અન્ય ઘટકો સાથે તૈયાર કરવામાં આવતી ચાવવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા દ્વારા સોપારીને કેન્સરકારક ગણાવવામાં આવી છે. બીજી તરફ તમાકુના વિવિધ સ્વરૂપો—સિગારેટ, હાથથી બનાવેલી સિગારેટ, ચાવવાનું તમાકુ અને તુઇબુર—નો ઉપયોગ નોર્થ-ઈસ્ટના કેટલાક વિસ્તારોમાં કેન્સરના ઊંચા દર સાથે જોડાયેલો છે.
ફેફસાંના કેન્સરમાં પણ મિઝોરમ આગળ
મિઝોરમમાં તમાકુ સંબંધિત કેન્સરનો હિસ્સો પણ નોંધપાત્ર છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ પુરુષોના કેન્સરમાં આશરે 43.3% અને મહિલાઓના કેન્સરમાં 22.1% કેસો તમાકુ સાથે જોડાયેલા હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આઈઝોલમાં ફેફસાંના કેન્સરનો દર પુરુષોમાં 38.8 પ્રતિ લાખ અને મહિલાઓમાં 37.9 પ્રતિ લાખ જણાવાયો છે. મહિલાઓ અને પુરુષોમાં આટલો નાનો તફાવત પણ મિઝોરમમાં મહિલાઓમાં તમાકુના ઉપયોગ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
જિનેટિક્સ અને ચેપ પણ મહત્વના પરિબળો
કેન્સરનું કારણ માત્ર જીવનશૈલી નથી. નોર્થ-ઈસ્ટની કેટલીક વસ્તીઓની વિશિષ્ટ આનુવંશિક રચના પણ સંશોધનનો વિષય છે. શરીરમાં બહારથી આવતા ઝેરી તત્વોને તોડવાની પ્રક્રિયામાં સામેલ કેટલાક જિનેટિક માર્ગો વ્યક્તિગત જોખમને અસર કરી શકે છે. નાગાલેન્ડમાં નાસોફેરિંજિયલ કેન્સરનો ઊંચો દર પણ નોર્થ-ઈસ્ટના અલગ કેન્સર પ્રોફાઇલને દર્શાવે છે. આવા કેન્સરમાં કેટલીકવાર વાયરસ, ધુમાડામાં સાચવેલા ખોરાક અને અન્ય પરિબળોની ભૂમિકા તપાસવામાં આવે છે.
કેન્સરનો દર ઊંચો, પરંતુ સારવારની સુવિધાઓ મર્યાદિત
સમસ્યા માત્ર કેન્સરના વધતા કેસોની નથી. નોર્થ-ઈસ્ટના આઠ રાજ્યોમાંથી અરુણાચલ પ્રદેશ, મણિપુર, સિક્કિમ અને ત્રિપુરામાં કેન્સરની સારવાર માટે માત્ર એક-એક સુવિધા ઉપલબ્ધ હોવાના અહેવાલો પણ સામે આવ્યા છે. પરિણામે મિઝોરમ સહિતના દર્દીઓને મુંબઈની ટાટા મેમોરિયલ હોસ્પિટલ જેવી દૂરની સંસ્થાઓ સુધી જવું પડે છે. સારવારમાં વિલંબ કેન્સરના પરિણામોને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે.
હવે રાજ્યમાં સારવાર અને બચાવ માટે નવા પ્રયાસો
મિઝોરમમાં સ્થિતિ સુધારવા માટે સ્ટેટ સુપર સ્પેશિયાલિટી કેન્સર એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. રાજ્યએ એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક સાથે યુનિવર્સલ હેલ્થ કેર સંબંધિત કરાર પણ કર્યો છે અને વર્લ્ડ બેંકના સહયોગથી આરોગ્ય વ્યવસ્થા મજબૂત કરવાનો પ્રોજેક્ટ ચાલી રહ્યો છે. માર્ચ 2026થી 14 વર્ષની છોકરીઓ માટે HPV રસીકરણ અભિયાન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે, જે સર્વાઇકલ કેન્સર સામે મહત્વપૂર્ણ નિવારક પગલું બની શકે છે.
કેન્સર સામેની લડાઈમાં સ્થાનિક કારણોને સમજવું જરૂરી
મિઝોરમનો અનુભવ બતાવે છે કે કેન્સરને માત્ર પ્રદૂષણ અને શહેરી જીવનશૈલી સાથે જોડીને જોવું પૂરતું નથી. કોઈ વિસ્તારમાં ખોરાક સાચવવાની પરંપરા, તમાકુના સ્થાનિક સ્વરૂપો, સોપારી, ચેપ, જિનેટિક્સ, જીવનશૈલી અને સારવારની ઉપલબ્ધતા—આ બધું મળીને કેન્સરના જોખરને અસર કરી શકે છે. તેથી મિઝોરમ માટે ઉકેલ પણ સ્થાનિક વાસ્તવિકતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવો પડશે. સાથે જ, પરંપરાગત ખોરાક કે ટેવોને દોષ આપવાને બદલે તેના સંભવિત આરોગ્ય જોખમ અંગે વૈજ્ઞાનિક જાગૃતિ વધારવી વધુ અસરકારક રસ્તો બની શકે છે.
