Dimaagi Naxal: સંસદીય કાર્ય મંત્રી કિરેન રિજિજૂએ સ્પષ્ટતા કરી છે કે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ટિપ્પણીનો નિશાન કોઈ ચોક્કસ વિપક્ષી પક્ષ તરફ નથી. જોકે, ‘દિમાગી નક્સલ’ શબ્દ જંતર-મંતર પર ચાલી રહેલા યુવા આંદોલનના સંદર્ભમાં આવ્યો છે કે નહીં, તે અંગે હજુ સ્પષ્ટતા થઈ નથી. આ કારણે રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા શરૂ થઈ છે કે સરકાર આંદોલનને સમજવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે તેને નવા રાજકીય લેબલથી જોવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે.

‘અર્બન નક્સલ’થી ‘દિમાગી નક્સલ’ સુધીની રાજનીતિ

નક્સલવાદ સામેની લડાઈમાં કેન્દ્ર સરકારોએ લાંબા સમયથી અલગ-અલગ વ્યૂહરચનાઓ અપનાવી છે. મનમોહન સિંહે વડાપ્રધાન બન્યા બાદ નક્સલી હિંસાને દેશની ગંભીર સમસ્યાઓમાંની એક ગણાવી હતી, જ્યારે મોદી સરકારના કાર્યકાળમાં સુરક્ષા અભિયાનને વધુ આક્રમક બનાવવામાં આવ્યું. હવે વડાપ્રધાન તરફથી એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે જંગલોમાં સશસ્ત્ર નક્સલી હિંસા ઘણી હદે ઘટી છે, પરંતુ ‘દિમાગી નક્સલ’ દેશની અંદર હિંસા અને અરાજકતા ફેલાવવા માગે છે. પ્રશ્ન એ છે કે શું અસહમતિ અને વિદ્યાર્થી આંદોલનને પણ આ જ ચશ્માથી જોવામાં આવશે?

2015માં ‘અર્બન નક્સલ’ શબ્દનો રાજકીય ઉપયોગ

2015ની દિલ્હી વિધાનસભા ચૂંટણી દરમિયાન વડાપ્રધાન મોદીએ અરવિંદ કેજરીવાલ અને આમ આદમી પાર્ટીને ‘અર્બન નક્સલ’ તથા અરાજકતાવાદી તરીકે સંબોધિત કર્યા હતા. તે સમયે AAP ભાજપ માટે દિલ્હીમાં સૌથી મોટો પડકાર બની હતી. ચૂંટણી પરિણામે AAPએ 70માંથી 67 બેઠકો જીતીને ઐતિહાસિક સફળતા મેળવી. આ ઘટનાએ એ ચર્ચાને જન્મ આપ્યો કે રાજકીય વિરોધીઓને નક્સલવાદ અથવા અરાજકતા સાથે જોડતા શબ્દો ચૂંટણીમાં હંમેશા અપેક્ષિત પરિણામ આપતા નથી.

‘કોકરોચ આંદોલન’ શું સંકેત આપી રહ્યું છે?

જંતર-મંતર પર વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોના આંદોલનને જો માત્ર રાજકીય વિરોધ તરીકે જોવામાં આવે તો કદાચ તેની મૂળ ચિંતા સમજાશે નહીં. આંદોલન સાથે જોડાયેલા યુવાનો શિક્ષણ, પરીક્ષા વ્યવસ્થા, ભરતી પ્રક્રિયા અને સમાન તક જેવા મુદ્દાઓ ઉઠાવી રહ્યા છે. તેમના આક્રોશને ‘દિમાગી નક્સલ’ જેવા લેબલથી ઓળખવાને બદલે તેની પાછળ રહેલી સમસ્યાઓ સમજવાની જરૂર છે. નવી પેઢી ધર્મ, જાતિ કે ભાષાના આધારે ભેદભાવ કરતાં શિક્ષણ અને રોજગારને વધુ મહત્વ આપવાની માંગ કરી રહી છે.

સમાન શિક્ષણ વિના સમાન તક શક્ય નથી

ભારતીય શિક્ષણ વ્યવસ્થાની સૌથી મોટી સમસ્યાઓમાંની એક શિક્ષણની વધતી કિંમત છે. છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં શિક્ષણનો મોટો ભાગ ખાનગી ક્ષેત્ર તરફ ગયો છે, જેના કારણે અમીર અને ગરીબ પરિવારો વચ્ચે શિક્ષણની ગુણવત્તાની ખાઈ વધી છે. મોંઘી શાળાઓ, ખાનગી ટ્યુશન અને કોચિંગ સેન્ટરોને કારણે પૈસાદાર પરિવારના બાળકોને વધારાની સુવિધા મળે છે, જ્યારે ગરીબ પરિવારોના બાળકો ઘણી વખત પૂરતી માળખાકીય સુવિધાઓ અને શિક્ષકો વગરની શાળાઓમાં ભણે છે. જરૂરી છે કે દરેક બાળકને તેની આર્થિક સ્થિતિથી અલગ સમાન ગુણવત્તાનું શિક્ષણ મળે.

કોચિંગ સંસ્કૃતિના બદલે મજબૂત સરકારી શિક્ષણ

સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી માટે કોચિંગ પર વધતી નિર્ભરતા પણ શિક્ષણ વ્યવસ્થાની ખામીઓ દર્શાવે છે. જો સરકારી અને જાહેર શિક્ષણ વ્યવસ્થા મજબૂત બને, શિક્ષકોને વધુ સન્માન અને યોગ્ય વેતન મળે તથા શાળાઓમાં ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ ઉપલબ્ધ થાય તો કોચિંગ પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે. માત્ર ઓનલાઈન કોચિંગ શરૂ કરવાથી સમસ્યાનો મૂળ ઉકેલ નહીં આવે; શિક્ષણના મૂળભૂત માળખામાં સુધારો કરવો જરૂરી છે.

ત્રણ કલાકની પરીક્ષા નહીં, વર્ષભરની પ્રતિભાની ઓળખ

ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓની ક્ષમતા ઘણી વખત એક જ પરીક્ષા અથવા થોડા કલાકોના પરિણામથી નક્કી કરવામાં આવે છે. તેના બદલે પ્રાથમિક સ્તરથી જ વિદ્યાર્થીની રુચિ, ક્ષમતા અને પ્રતિભા ઓળખવાની વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. દરેક બાળક ગણિત કે વિજ્ઞાનમાં જ શ્રેષ્ઠ હોય તે જરૂરી નથી. કોઈ વિદ્યાર્થી કલા, ભાષા, રમતગમત, ટેક્નોલોજી અથવા અન્ય ક્ષેત્રમાં અસાધારણ પ્રતિભા ધરાવી શકે છે. શિક્ષણ વ્યવસ્થાએ આ વિવિધતાને ઓળખીને તેને યોગ્ય દિશામાં વિકસાવવી જોઈએ.

રિસર્ચ અને ઈનોવેશન વિના વૈશ્વિક શક્તિ બનવું મુશ્કેલ

ભારતને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બનાવવા માટે યુનિવર્સિટીઓમાં સંશોધન અને નવીનતાને કેન્દ્રસ્થાને લાવવાની જરૂર છે. અમેરિકા અને ચીનની પ્રગતિ પાછળ તેમની યુનિવર્સિટીઓ, સંશોધન અને ટેક્નોલોજી પર થયેલા લાંબા ગાળાના રોકાણની મહત્વની ભૂમિકા છે. ઈલેક્ટ્રિક વાહનો, AI, સેમિકન્ડક્ટર અને ગ્રીન એનર્જી જેવા ક્ષેત્રોમાં ચીનની પ્રગતિ તેનું ઉદાહરણ છે. ભારતની યુનિવર્સિટીઓમાં માત્ર ડિગ્રી મેળવવાને બદલે નવા વિચારો, પેટન્ટ, સંશોધન અને પ્રયોગોને પ્રોત્સાહન આપવું જરૂરી છે.

યુનિવર્સિટીઓમાં વિચારધારાત્મક દખલગીરી પણ મોટો પડકાર

શિક્ષણ વ્યવસ્થાની બીજી ચિંતા યુનિવર્સિટીઓમાં વધતી વિચારધારાત્મક દખલગીરીને લઈને છે. જો ભરતી અને શૈક્ષણિક નિમણૂકોમાં યોગ્યતા કરતાં રાજકીય અથવા વિચારધારાત્મક નજીકપણું મહત્વનું બનશે તો સમગ્ર જ્ઞાનતંત્રને નુકસાન થઈ શકે છે. યુનિવર્સિટીઓમાં અલગ-અલગ વિચારો ધરાવતા પ્રતિભાશાળી લોકો માટે જગ્યા હોવી જોઈએ. શિક્ષણનું કેન્દ્ર વિચારધારા નહીં પરંતુ જ્ઞાન, સંશોધન અને સ્વતંત્ર વિચાર હોવું જોઈએ.

યુવાનોના પ્રશ્નોના જવાબ લેબલથી નહીં, સુધારાથી

જંતર-મંતર પર એકત્ર થયેલા વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોને માત્ર રાજકીય વિરોધી તરીકે જોવાને બદલે તેમની ફરિયાદોને ગંભીરતાથી સાંભળવાની જરૂર છે. પરીક્ષામાં અનિયમિતતા, પેપર લીક, ભરતીમાં વિલંબ, મોંઘું શિક્ષણ અને અસમાન તક જેવા પ્રશ્નો કોઈ એક પક્ષના નથી. જો સરકાર ખરેખર યુવાનોનો વિશ્વાસ જીતવા માગે છે તો તેનો સૌથી અસરકારક રસ્તો ‘દિમાગી નક્સલ’ જેવા નવા શબ્દો નહીં પરંતુ શિક્ષણ અને પરીક્ષા વ્યવસ્થામાં મૂળભૂત સુધારા છે. ભારતને ભવિષ્યની વૈશ્વિક શક્તિ બનાવવી હોય તો અસહમતિને દબાવવાને બદલે યુવાનોની ઊર્જા, પ્રતિભા અને પ્રશ્નોને દેશના વિકાસ સાથે જોડવાની જરૂર છે.