PM CARES Fund ના નાણાકીય વ્યવહારો અને પારદર્શિતા અંગે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સવાલો વચ્ચે ફંડે નાણાકીય વર્ષ 2023-24 અને 2024-25ના ઓડિટેડ નાણાકીય અહેવાલ પોતાની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર અપલોડ કર્યા છે. આ બંને અહેવાલો 17 ઓગસ્ટે જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. મહત્વની બાબત એ છે કે આ નાણાકીય વિગતો જાહેર થવામાં લગભગ બે વર્ષનો વિલંબ થયો છે, જેના કારણે અગાઉથી જ ફંડની પારદર્શિતા અંગે સવાલો ઉઠતા રહ્યા હતા.
ઓડિટ 6 ઓગસ્ટે પૂર્ણ, 7 ઓગસ્ટે સહી
ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો અનુસાર, PM CARES Fund ના સંબંધિત અકાઉન્ટ્સનું ઓડિટ 6 ઓગસ્ટે પૂર્ણ થયું હતું અને ઓડિટરોએ 7 ઓગસ્ટે અહેવાલો પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. ત્યારબાદ 17 ઓગસ્ટે બંને નાણાકીય વર્ષના ઓડિટેડ અહેવાલો વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા. જોકે, આ દસ્તાવેજો મોડેથી જાહેર થવાને કારણે ફંડની નાણાકીય પારદર્શિતા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાને ફરી વેગ મળ્યો છે.
2024-25માં ફંડને રૂ. 1,200 કરોડથી વધુની આવક
નાણાકીય વર્ષ 2024-25ના અહેવાલ મુજબ, PM CARES Fund ને દાન અને જમા રકમ પર મળેલા વ્યાજ સહિત રૂ. 1,200 કરોડથી વધુ પ્રાપ્ત થયા હતા. આ રકમ દર્શાવે છે કે કોરોના મહામારી દરમિયાન બનાવવામાં આવેલું ફંડ વર્ષો બાદ પણ નોંધપાત્ર નાણાકીય સંસાધનો ધરાવે છે. બીજી તરફ, આ જ નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન ફંડમાંથી માત્ર રૂ. 87 લાખનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.
31 માર્ચ 2025 સુધી રૂ. 8,452 કરોડ જમા
31 માર્ચ 2025ના રોજ નાણાકીય વર્ષ પૂરું થયું ત્યારે PM CARES Fund ના અકાઉન્ટ્સમાં રૂ. 8,452 કરોડની રકમ ઉપલબ્ધ હતી. એક તરફ ફંડમાં દાન અને વ્યાજ દ્વારા મોટી રકમ આવતી રહી છે, જ્યારે બીજી તરફ તેના વાર્ષિક ખર્ચની રકમ સરખામણીએ ઘણી ઓછી રહી છે. આ નાણાકીય તફાવતને કારણે ફંડના ઉપયોગ અને તેની પ્રાથમિકતાઓ અંગે પણ સવાલો ઊભા થાય છે.
કોરોના સંકટ વચ્ચે માર્ચ 2020માં ફંડની સ્થાપના
PM CARES Fund ની સ્થાપના માર્ચ 2020માં COVID-19 મહામારી ઝડપથી ફેલાઈ રહી હતી ત્યારે કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય કટોકટીની સ્થિતિ અને કુદરતી અથવા અન્ય આપત્તિઓનો સામનો કરવા માટે નાણાં એકત્ર કરવાનો હતો. શરૂઆતના ત્રણ વર્ષ દરમિયાન ફંડમાં આશરે રૂ. 13,000 કરોડ જમા થયા હતા. તેમાં પણ લગભગ રૂ. 3,000 કરોડ માત્ર પ્રથમ સપ્તાહમાં જ એકત્ર થયા હતા, જે શરૂઆતના તબક્કામાં ફંડને મળેલા વિશાળ જાહેર પ્રતિસાદને દર્શાવે છે.
CSR અને સરકારી કર્મચારીઓ પાસેથી દાનની અપીલ
ફંડની શરૂઆતના સમયે સરકારે તેને નાણાકીય સહાય આપવા માટે વ્યાપક અપીલ કરી હતી. સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે PM CARES Fundને કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી એટલે કે CSR હેઠળ મળતું દાન સ્વીકારી શકાય છે, કારણ કે તેની સ્થાપના કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે સમયગાળા દરમિયાન મંત્રીઓ દ્વારા સરકારી કર્મચારીઓ અને અધિકારીઓને પણ પોતાના પગારમાંથી યોગદાન આપવા માટે અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ રીતે ફંડને સામાન્ય નાગરિકો ઉપરાંત કંપનીઓ અને સરકારી કર્મચારીઓ પાસેથી પણ નાણાં મળ્યા હતા.
RTI હેઠળ જવાબદારી અંગે સરકારનો વલણ
ફંડમાં મોટા પ્રમાણમાં નાણાં એકત્ર થયા બાદ જ્યારે નાગરિકો અને કાર્યકર્તાઓએ તેની કામગીરી અને નાણાકીય વ્યવહારો અંગે માહિતી મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો ત્યારે પારદર્શિતાનો મુદ્દો વધુ ચર્ચામાં આવ્યો. સરકારે દલીલ કરી હતી કે PM CARES Trust જાહેર સત્તા નથી અને તેથી તે માહિતીના અધિકાર એટલે કે RTI કાયદા હેઠળ આવતું નથી. આ વલણને કારણે ફંડ સાથે જોડાયેલી માહિતી સામાન્ય નાગરિકો માટે મેળવવી મુશ્કેલ બની હતી.
સંસદમાં પણ PM CARES અંગે સવાલો પર પ્રતિબંધનો મુદ્દો
તાજેતરમાં પ્રાઇમ મિનિસ્ટર ઓફિસ એટલે કે PMOએ લોકસભા સચિવાલયને જણાવ્યું હતું કે PM CARES Fund સાથે સંબંધિત પ્રશ્નો તથા સંસદમાં કરવામાં આવતી કેટલીક અન્ય દખલગીરી લોકસભાની કાર્યપ્રણાલી અને કાર્યસંચાલનના નિયમો હેઠળ સ્વીકાર્ય નથી. આ બાબત પણ ફંડ અંગેની જાહેર ચર્ચાને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનાવે છે. ખાસ કરીને જ્યારે તેના ઓડિટ રિપોર્ટ લાંબા સમય સુધી જાહેરમાં ઉપલબ્ધ ન હતા ત્યારે સંસદીય દેખરેખ અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠ્યા હતા.
પારદર્શિતા માટે કાર્યકર્તાઓની લાંબી કાનૂની લડત
પારદર્શિતા અને માહિતીના અધિકાર માટે કામ કરતી કાર્યકર્તા અંજલિ ભારદ્વાજ સહિત અનેક લોકોએ PM CARES Fund સાથે જોડાયેલી માહિતી મેળવવા માટે અદાલતો અને ઇન્ફોર્મેશન કમિશનનો સંપર્ક કર્યો છે. ફંડની રચના, દાન, ખર્ચ અને દાતાઓ અંગે વધુ માહિતી જાહેર કરવાની માંગ લાંબા સમયથી ચાલી રહી છે. આ પ્રયાસોનો મુખ્ય મુદ્દો એ રહ્યો છે કે જાહેર હિત માટે એકત્ર થયેલા મોટા પ્રમાણના નાણાં અંગે નાગરિકોને પૂરતી માહિતી મળવી જોઈએ.
પારદર્શિતાના અભાવને લઈને ‘ક્વિડ પ્રો ક્વો’ની ચિંતા
ઇન્ફોર્મેશન કમિશન દ્વારા ભૂતકાળમાં પારદર્શિતાના અભાવને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. કમિશને આ સ્થિતિની તુલના ચૂંટણી બોન્ડ યોજનાને લઈને ઊભા થયેલા પ્રશ્નો સાથે કરી હતી, જ્યાં દાતાઓની ઓળખ ગુપ્ત રહેવાને કારણે જાહેર જવાબદારી મર્યાદિત થતી હોવાની ટીકા થઈ હતી. ચિંતા એ પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી કે મોટા પ્રમાણમાં આપવામાં આવતા યોગદાનને જાહેર તપાસથી બહાર રાખવામાં આવે તો તેના બદલામાં નીતિગત અથવા અન્ય લાભ મેળવવાની ‘ક્વિડ પ્રો ક્વો’ વ્યવસ્થાની સંભાવના ઊભી થઈ શકે છે.
પારદર્શિતા સામેનો સવાલ હજુ યથાવત
PM CARES Fund ના 2023-24 અને 2024-25ના ઓડિટ રિપોર્ટ હવે વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ થયા છે, પરંતુ તેના કારણે પારદર્શિતા અંગેના તમામ પ્રશ્નો સમાપ્ત થતા નથી. રૂ. 8,452 કરોડના બેલેન્સ, 2024-25માં રૂ. 1,200 કરોડથી વધુની આવક અને માત્ર રૂ. 87 લાખના ખર્ચ જેવા આંકડા ફંડના નાણાકીય સંચાલન અંગે વધુ ચર્ચાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. જાહેર નાણાં સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓ અંગે સમયસર નાણાકીય અહેવાલ, દાન અને ખર્ચની સ્પષ્ટ માહિતી તથા અસરકારક જાહેર દેખરેખ ઉપલબ્ધ રહે તે લોકશાહી જવાબદારી માટે મહત્વપૂર્ણ છે.
