Azam Khan ED raid: એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED)એ બુધવારે જેલમાં બંધ સમાજવાદી પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતા આઝમ ખાન સામે ચાલી રહેલી મની લોન્ડરિંગ તપાસને આગળ વધારતા ઉત્તર પ્રદેશ અને દિલ્હીમાં લગભગ 10 સ્થળોએ એકસાથે દરોડા પાડ્યા. તપાસનો દાયરો આઝમ ખાન, તેમના મૌલાના મોહમ્મદ અલી જૌહર ટ્રસ્ટ અને રામપુર સ્થિત મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલા પરિસરો સુધી વિસ્તર્યો હતો. EDની ટીમો સવારથી જ રામપુર, સહારનપુર અને દિલ્હીના વિવિધ સ્થળોએ પહોંચી હતી. કાર્યવાહી દરમિયાન સ્થાનિક પોલીસ તથા સુરક્ષા દળોની મદદ લેવામાં આવી હતી.

સરકારી કોન્ટ્રાક્ટની રકમ ડાયવર્ટ કરવાના આરોપોની તપાસ
EDના લખનઉ ઝોનલ કાર્યાલય દ્વારા પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ, 2002ની કલમ 17 હેઠળ આ તપાસ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે. અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ તપાસનું મુખ્ય કેન્દ્ર એવો આરોપ છે કે સરકારી કોન્ટ્રાક્ટમાંથી મળેલી રકમ કથિત રીતે ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરો મારફતે ડાયવર્ટ કરવામાં આવી અને બાદમાં આ નાણાં જૌહર ટ્રસ્ટ અથવા યુનિવર્સિટી સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યા. તપાસ એજન્સી કોન્ટ્રાક્ટરોના બેંક વ્યવહારો, ટ્રસ્ટ અને યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલા નાણાકીય રેકોર્ડ તથા કથિત દાન અને બાંધકામ માટે થયેલી ચૂકવણીઓની તપાસ કરી રહી છે.

‘પ્રોસીડ્સ ઓફ ક્રાઈમ’નો નાણાકીય પથ શોધવાનો પ્રયાસ
ED એ જાણવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે કે કથિત ગુનાથી મેળવાયેલી રકમ ક્યાંથી આવી, કોના ખાતામાં ગઈ અને તેનો અંતે ઉપયોગ કેવી રીતે થયો. તપાસમાં નાણાકીય દસ્તાવેજો ઉપરાંત ડિજિટલ પુરાવાઓ પણ તપાસવામાં આવી રહ્યા છે. એજન્સી એ બાબતની પણ તપાસ કરી રહી છે કે સરકારી કોન્ટ્રાક્ટમાંથી કથિત રીતે ડાયવર્ટ કરાયેલી રકમનો ઉપયોગ જૌહર યુનિવર્સિટી અથવા ટ્રસ્ટ સાથે જોડાયેલી મિલકતોના નિર્માણમાં થયો હતો કે નહીં.

2027ની ચૂંટણી વચ્ચે કાર્યવાહીથી રાજકીય ગરમાવો
EDની કાર્યવાહી એવા સમયે થઈ છે જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશમાં 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને સમાજવાદી પાર્ટીએ આઝમ ખાનના સમર્થનમાં પોતાની રાજકીય સક્રિયતા વધારી છે. 12 ઓગસ્ટે SPના રાષ્ટ્રીય મહાસચિવ શિવપાલ સિંહ યાદવે રામપુર જિલ્લા જેલમાં આઝમ ખાન અને તેમના પુત્ર અબ્દુલ્લા આઝમ ખાન સાથે મુલાકાત કરી હતી. ત્યારબાદ તેમણે આઝમ ખાનના પરિવારને મળીને જૌહર યુનિવર્સિટીની મુલાકાત લીધી અને ત્યાં પ્રેસ કોન્ફરન્સ પણ કરી હતી.

શિવપાલ યાદવે કાર્યવાહીને લઈને આપ્યું મોટું નિવેદન
શિવપાલ યાદવે આરોપ મૂક્યો હતો કે આઝમ ખાન અને યુનિવર્સિટી સામે ખોટા કેસો કરવામાં આવ્યા છે. તેમણે કહ્યું હતું કે સમાજવાદી પાર્ટી સત્તામાં પરત ફરશે ત્યારે કાર્યવાહી માટે જવાબદાર અધિકારીઓ સામે પગલાં લેવામાં આવશે. જૌહર યુનિવર્સિટી 2027ની ચૂંટણીમાં મુદ્દો બનશે કે નહીં તેવા સવાલના જવાબમાં તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું કે આ ચોક્કસપણે ચૂંટણીનો મુદ્દો બનશે. તેમણે રામ મંદિર દાનમાં કથિત ગેરરીતિ અને પેપર લીક જેવા મુદ્દાઓનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

2006માં સ્થાપિત યુનિવર્સિટી પહેલાથી જ વિવાદોમાં
રામપુરમાં આઝમ ખાન દ્વારા 2006માં સ્થાપિત મોહમ્મદ અલી જૌહર યુનિવર્સિટી લાંબા સમયથી જમીન, બાંધકામ અને નાણાકીય મુદ્દાઓને લઈને વિવાદમાં રહી છે. રામપુર વિકાસ પ્રાધિકરણ (RDA)એ યુનિવર્સિટીની 40માંથી 38 ઇમારતોના નિર્માણ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો અને જરૂરી મંજૂરીઓ વિના બાંધકામ થયાનો આરોપ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ આ 38 ઇમારતોને તોડી પાડવાનો આદેશ પણ આપવામાં આવ્યો હતો. જોકે, જુલાઈના અંતમાં ઉત્તર પ્રદેશના મંડળીય કમિશનરે રામપુરના જિલ્લાધિકારી દ્વારા આપવામાં આવેલા બુલડોઝર આદેશ પર હાલ રોક લગાવી હતી.

SP અને કોંગ્રેસે ગણાવી ‘બદલાની રાજનીતિ’
સમાજવાદી પાર્ટીના પ્રવક્તા આશુતોષ વર્માએ EDની કાર્યવાહીને રાજકીય બદલો ગણાવ્યો હતો. તેમનો આરોપ હતો કે BJP પાસે પોતાની સિદ્ધિઓ કે નવા વિચારોનો અભાવ હોવાથી તે અગાઉની સરકારો સાથે જોડાયેલા નેતાઓ સામે તપાસ એજન્સીઓનો ઉપયોગ કરે છે. ઉત્તર પ્રદેશ કોંગ્રેસે પણ દરોડાની ટીકા કરી હતી. UP કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ અજય રાયે આરોપ મૂક્યો કે કાર્યવાહીનો હેતુ આઝમ ખાનને રાજકીય રીતે નબળા બનાવવાનો છે.

અખિલેશ યાદવે પણ ED પર સાધ્યું નિશાન
SP પ્રમુખ અખિલેશ યાદવે સોશિયલ મીડિયા પર EDની કાર્યવાહી અંગે કટાક્ષભરી પ્રતિક્રિયા આપી હતી. તેમણે આરોપ મૂક્યો કે શિક્ષણ, શિક્ષકો અને વિદ્યાર્થીઓના હિતોની અવગણના કરનાર લોકો યુનિવર્સિટી બનાવનારાઓ સામે EDના દરોડા પાડી રહ્યા છે. અખિલેશે એવો પણ સવાલ ઉઠાવ્યો કે અન્ય કથિત ભ્રષ્ટાચારના મામલાઓમાં કાર્યવાહી કેમ કરવામાં આવતી નથી.

शिक्षा, शिक्षक व शिक्षार्थी विरोधी, स्कूलबंद करवानेवाले भाजपाई और उनके संगी-साथी यूनिवर्सिटी बनानेवालों के ख़िलाफ़ ED की छापेमारी कर रहे हैं जिससे कि उनके 1-2% बचे हुए साम्प्रदायिक संकीर्ण सोच के कुतर्की समर्थकों को संतुष्ट कर पाएं, जबकि उन भ्रष्टाचारियों पर कोई कार्रवाई नहीं हो…

— Akhilesh Yadav (@yadavakhilesh) August 19, 2026

EDની કાર્યવાહીને લઈને જૂનો રાજકીય વિવાદ ફરી ચર્ચામાં
EDની કામગીરી અંગે વિપક્ષી પક્ષો લાંબા સમયથી આરોપ લગાવતા આવ્યા છે કે કેન્દ્ર સરકાર તપાસ એજન્સીઓનો ઉપયોગ રાજકીય વિરોધીઓને નિશાન બનાવવા માટે કરે છે. કોંગ્રેસ, AAP, JMM સહિતના પક્ષોએ અનેક પ્રસંગોએ EDની કાર્યવાહીને રાજકીય બદલો ગણાવ્યો છે. બીજી તરફ EDનું વલણ રહ્યું છે કે તેની કાર્યવાહી રાજકીય ઓળખના આધારે નહીં પરંતુ મની લોન્ડરિંગ અને નાણાકીય ગુનાઓ સંબંધિત પુરાવાના આધારે થાય છે.

અદાલતી ટિપ્પણીઓથી પણ નિષ્પક્ષતાનો મુદ્દો ચર્ચામાં
EDની કાર્યપ્રણાલી અને રાજકીય બદલાની આશંકા અંગે અદાલતોમાં પણ ચર્ચા થઈ છે. જાન્યુઆરી 2024માં સુપ્રીમ કોર્ટે તમિલનાડુ સાથે જોડાયેલા એક મામલાની સુનાવણી દરમિયાન એવો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો કે વિપક્ષ શાસિત રાજ્યોના અધિકારીઓ સામેની તપાસ રાજકીય બદલાથી પ્રભાવિત તો નથી ને તે જાણવા માટે યોગ્ય વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. જોકે, આવી ટિપ્પણીઓ કોઈ ચોક્કસ તપાસમાં આરોપોને સાચા કે ખોટા સાબિત કરતી નથી.

આઝમ ખાન અને અબ્દુલ્લા જેલમાં, તપાસ હજુ ચાલુ
આઝમ ખાન હાલમાં રામપુર જેલમાં સજા ભોગવી રહ્યા છે અને તેમના પુત્ર અબ્દુલ્લા આઝમ ખાન પણ જેલમાં છે. તાજા દરોડાથી જૌહર યુનિવર્સિટી અને ટ્રસ્ટ સંબંધિત નાણાકીય તપાસને નવું પરિમાણ મળ્યું છે. જોકે, બુધવારની કાર્યવાહી દરમિયાન EDએ શું જપ્ત કર્યું તેની સંપૂર્ણ સત્તાવાર વિગતો હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી. મહત્વનું એ છે કે ED દ્વારા કરવામાં આવેલા આરોપો હાલ તપાસના તબક્કે છે. દરોડા અથવા તપાસ પોતે કોઈ વ્યક્તિને કાયદેસર રીતે દોષિત સાબિત કરતા નથી અને અંતિમ નિર્ણય સક્ષમ અદાલત દ્વારા જ લેવામાં આવશે.