Ravi Nair Defamation Case: શોધી પત્રકાર રવિ નાયર 17 સપ્ટેમ્બરથી અમદાવાદ સેન્ટ્રલ જેલમાં બંધ છે. અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસ લિમિટેડ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા ફોજદારી માનહાનિના કેસમાં ગાંધીનગરની અદાલતે જારી કરેલા બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટના આધારે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. હવે નાયરે આ વૉરન્ટ અને તેમની ધરપકડની પ્રક્રિયાને ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં પડકારી છે. તેમની અરજીમાં મુખ્ય સવાલ એ છે કે અગાઉ કોઈ ઔપચારિક સમન્સ અથવા નોટિસ આપ્યા વિના સીધું બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટ કેવી રીતે જારી કરવામાં આવ્યું.
સમન્સ વિના વૉરન્ટ જારી કરાયું હોવાનો દાવો
નાયરની અરજી અનુસાર, સપ્ટેમ્બરની શરૂઆતમાં તેમની સામે બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટ જારી કરવામાં આવ્યું હતું. તે પહેલાં તેમને કોર્ટ તરફથી કોઈ ઔપચારિક સમન્સ કે નોટિસ આપવામાં આવી નહોતી. નાયરે દલીલ કરી છે કે વ્યક્તિગત હાજરીમાંથી મુક્તિ માટેની તેમની અરજી ફગાવતી વખતે પહેલાં જાણ કરવાની અથવા બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટ પહેલાં અન્ય કાયદાકીય પ્રક્રિયા અપનાવવાની જરૂર હતી.
આ મામલે સરકાર સામે પણ સવાલ ઊભો થાય છે કે કોઈ વ્યક્તિને બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટના આધારે ધરપકડ કરતાં પહેલાં કાયદામાં નક્કી કરાયેલી તમામ પ્રક્રિયાઓનું પાલન થયું હતું કે નહીં? અને જો સમન્સ કે નોટિસ વિના કાર્યવાહી થઈ હોય તો તેનું કાયદાકીય કારણ શું છે?
ગુજરાત હાઇકોર્ટે સરકાર અને અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસને નોટિસ આપી
ગુજરાત હાઇકોર્ટે આ મામલે ગુજરાત સરકાર અને અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસને નોટિસ પાઠવીને જવાબ માંગ્યો છે. 21 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણી દરમિયાન કંપની તરફથી હાજર વરિષ્ઠ અધિવક્તાએ કેટલાક કાનૂની અને તથ્યાત્મક મુદ્દાઓ રજૂ કરવા માટે સમય માંગ્યો હતો. તે દિવસે કંપની તરફથી કોઈ જવાબ દાખલ કરવામાં આવ્યો નહોતો.
જસ્ટિસ એમકે ઠક્કરે સુનાવણી 23 સપ્ટેમ્બર સુધી મુલતવી રાખી અને બંને પક્ષોને ત્યાં સુધીમાં સોગંદનામું રજૂ કરવા કહ્યું હતું. નાયર તરફથી હાજર અધિવક્તા અભિક ચિમનીએ વચગાળાની રાહત અને જામીનની માંગ કરી હતી. તેમણે દલીલ કરી હતી કે અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસ આ કેસમાં ખાનગી ફરિયાદી છે અને તેને વારંવાર મુદત મેળવવાની છૂટ ન હોવી જોઈએ. જોકે અદાલતે સોમવારે વચગાળાની રાહત આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને બુધવારે પણ નાયરને કોઈ રાહત મળી નહોતી.
3 સપ્ટેમ્બરની કાર્યવાહીથી શરૂ થયો વિવાદ
નાયરના જણાવ્યા અનુસાર, 3 સપ્ટેમ્બરે અમદાવાદની જિલ્લા અદાલતે શારીરિક રીતે હાજર રહેવામાંથી મુક્તિ માટેની તેમની અરજી ફગાવી અને બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટ જારી કર્યું હતું. નાયરનો દાવો છે કે અગાઉની તમામ સુનાવણીઓમાં તેઓ હાજર રહ્યા હતા, પરંતુ 3 સપ્ટેમ્બરની સુનાવણીમાં તેઓ હાજર રહી શક્યા નહોતા.
17 સપ્ટેમ્બરે તેઓ અદાલતમાં હાજર થયા છતાં વૉરન્ટ રદ કરવામાં આવ્યું નહોતું અને તેમને જેલ મોકલી દેવામાં આવ્યા હતા. ત્યારબાદ 19 સપ્ટેમ્બરે તેમણે ગુજરાત હાઇકોર્ટમાં ધરપકડને પડકારતી અરજી કરી અને જામીનની માંગ કરી હતી. હાઇકોર્ટે તાત્કાલિક રાહત આપવાને બદલે સરકાર અને અદાણી સમૂહ પાસેથી જવાબ માંગ્યો.
માનહાનિ કેસમાં એક વર્ષની સજા
આ સમગ્ર મામલો અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસ દ્વારા 3 સપ્ટેમ્બર 2021ના રોજ દાખલ કરવામાં આવેલા ફોજદારી માનહાનિના કેસ સાથે જોડાયેલો છે. માણસાની ટ્રાયલ કોર્ટે 10 ફેબ્રુઆરીએ નાયરને ફોજદારી માનહાનિના કેસમાં એક વર્ષની કેદ અને 5,000 રૂપિયાના દંડની સજા ફટકારી હતી. જોકે તેમની ધરપકડ પર એક મહિના માટે રોક લગાવવામાં આવી હતી.
કંપનીનો આરોપ હતો કે નાયરે ઑક્ટોબર 2020થી જુલાઈ 2021 દરમિયાન પોતાના ટ્વિટર, હાલના X, એકાઉન્ટ પરથી અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝિસ અંગે અનેક પોસ્ટ કરી હતી. કંપનીએ આ સામગ્રીને ખોટી, ભ્રામક અને માનહાનિકારક ગણાવી હતી.
બચાવ પક્ષની દલીલ અને અગાઉના અહેવાલો
નાયરના વકીલોએ અદાલતમાં દલીલ કરી હતી કે તેમણે શેર કરેલી સામગ્રી જાહેરમાં ઉપલબ્ધ અહેવાલો અને લેખો પર આધારિત હતી. તેમના કહેવા પ્રમાણે નાયરે પોતે આરોપો તૈયાર કર્યા નહોતા, પરંતુ અગાઉ પ્રકાશિત થયેલી સામગ્રીની લિંક્સ શેર કરી હતી.
બચાવ પક્ષે એવો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો હતો કે મૂળ અહેવાલો પ્રકાશિત કરનારા લેખકો સામે આ કેસમાં કાર્યવાહી કરવામાં આવી નહોતી. આ આધારે નાયરને દોષિત ઠેરવવા અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. નાયરની દોષસિદ્ધિ બાદ કેટલાક મીડિયા સંગઠનો અને વરિષ્ઠ પત્રકારોએ ચુકાદાની ટીકા કરી હતી.
અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને ફોજદારી માનહાનિનો સવાલ
માનવાધિકાર સંગઠન એમ્નેસ્ટી ઇન્ટરનેશનલે નાયરની ધરપકડ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે અને તેને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા તથા નિષ્પક્ષ સુનાવણીના અધિકાર સાથે જોડાયેલો મુદ્દો ગણાવ્યો છે. બીજી તરફ, માનહાનિ કાયદાના સમર્થકોનું કહેવું છે કે વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને ખોટા અથવા પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડનારા આરોપોથી કાનૂની રક્ષણ મળવું જોઈએ.
પત્રકારોની કાનૂની સુરક્ષા અંગે સરકાર પાસે સવાલ
રિપોર્ટર્સ વિધાઉટ બૉર્ડર્સના 2026 વર્લ્ડ પ્રેસ ફ્રીડમ ઇન્ડેક્સમાં ભારત 180 દેશોમાં 157મા સ્થાને છે. નાયરના કેસે ફરી એકવાર સવાલ ઊભો કર્યો છે કે પત્રકારો સામે ફોજદારી માનહાનિના કેસનો ઉપયોગ કઈ હદ સુધી થવો જોઈએ.
સરકારને સવાલ છે કે પત્રકાર સામે ધરપકડ જેવી કડક કાર્યવાહી કરતાં પહેલાં પ્રક્રિયાત્મક સુરક્ષાઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે શું વ્યવસ્થા છે? ખાનગી ફરિયાદીના કેસમાં બિનજામીનપાત્ર વૉરન્ટ જારી કરવાની પ્રક્રિયા અંગે સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવશે? અને એક તરફ માનહાનિથી વ્યક્તિ કે કંપનીની પ્રતિષ્ઠાનું રક્ષણ તથા બીજી તરફ પત્રકારોની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા—આ બંને અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવા સરકાર કયા કાયદાકીય સુધારા અંગે વિચાર કરી રહી છે?
