SC Sohrabuddin Encounter Case: વર્ષ 2005ના સોહરાબુદ્દીન શેખ, કૌસર બી અને તુલસીરામ પ્રજાપતિ સાથે જોડાયેલા કથિત ‘ફર્જી’ એન્કાઉન્ટર કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે. 28 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઈન્ડિયા સૂર્યકાંત, જસ્ટિસ જયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહનાની બેન્ચે 22 આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કરવાના નિર્ણય સામેની અરજી પર નોટિસ જારી કરી છે. આમાં 22 ગુજરાત, રાજસ્થાન અને અન્ય રાજ્યોના પોલીસ અધિકારીઓનો સમાવેશ થાય છે. મે 2026માં બોમ્બે હાઈકોર્ટે 7 મે 2026ના પોતાના ચુકાદામાં ટ્રાયલ કોર્ટના 21 ડિસેમ્બર 2018ના નિર્દોષ છૂટવાના નિર્ણયમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
92 સાક્ષીઓના નિવેદનથી ફરી જવાનો મુદ્દો કેન્દ્રમાં
સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણીમાં સૌથી મહત્વનો મુદ્દો 92 સાક્ષીઓનું પોતાના અગાઉના નિવેદનોથી ફરી જવું રહ્યો. હાઈકોર્ટના રેકોર્ડ મુજબ આ કેસમાં ફરિયાદ પક્ષે કુલ 210 સાક્ષીઓ રજૂ કર્યા હતા, જેમાંથી 92 સાક્ષીઓએ કોર્ટમાં ફરિયાદ પક્ષની કહાનીને સમર્થન આપ્યું નહોતું. જસ્ટિસ બાગચીએ આ બાબતને ગંભીર ચિંતાનો વિષય ગણાવી અને પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે આવી સ્થિતિમાં ટ્રાયલ સંપૂર્ણપણે નિષ્પક્ષ અને ન્યાયપૂર્ણ રીતે ચાલી હતી કે નહીં. CJI સૂર્યકાંતે પણ કેટલાક મહત્વપૂર્ણ સાક્ષીઓના નિવેદનો જોઈને આ મુદ્દાની તપાસ કરવાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરી હતી.
કોર્ટ માત્ર મહત્વપૂર્ણ સાક્ષીઓના નિવેદનો જોવા માંગે છે
સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર કેસનો રેકોર્ડ ફરીથી મંગાવવાને બદલે અરજદાર પક્ષને 3-4 મહત્વપૂર્ણ સાક્ષીઓના નિવેદનો રજૂ કરવા કહ્યું છે. બેન્ચ એ સમજવા માંગે છે કે આ સાક્ષીઓએ તપાસ દરમિયાન શું કહ્યું હતું અને ત્યારબાદ કોર્ટમાં તેમની જુબાની કેવી રીતે બદલાઈ. આ તપાસનો મુખ્ય સવાલ એ રહેશે કે સાક્ષીઓના વલણમાં આવેલા મોટા ફેરફારની અસર ટ્રાયલના પરિણામ પર કેટલી પડી હતી. જોકે, આ તબક્કે સુપ્રીમ કોર્ટે 22 આરોપીઓ સામે કોઈ દોષિત ઠરાવવાનો નિષ્કર્ષ આપ્યો નથી.
સોહરાબુદ્દીન, કૌસર બી અને તુલસીરામ પ્રજાપતિનો કેસ
કેસ મુજબ સોહરાબુદ્દીન શેખ અને તેમની પત્ની કૌસર બીને નવેમ્બર 2005માં પોલીસ દ્વારા કથિત રીતે લઈ જવામાં આવ્યા હતા અને ત્યારબાદ સોહરાબુદ્દીનનું ગુજરાતમાં એન્કાઉન્ટર થયું હતું. કૌસર બીનું શું થયું તે અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઉભા થયા હતા અને તેમનો મૃતદેહ મળી આવ્યો નહોતો. સોહરાબુદ્દીનના સહયોગી તુલસીરામ પ્રજાપતિ બાદમાં પોલીસ કસ્ટડી દરમિયાન 28 ડિસેમ્બર 2006ના રોજ ગુજરાતમાં અન્ય એક એન્કાઉન્ટરમાં માર્યા ગયા હતા. ત્રણેય ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા કેસોની સુનાવણી બાદમાં એકસાથે કરવામાં આવી હતી.
ગુજરાત CIDથી CBI અને અમદાવાદથી મુંબઈ સુધી તપાસ
26 નવેમ્બર 2005ના રોજ સોહરાબુદ્દીન એન્કાઉન્ટર અંગે કેસ નોંધાયા બાદ શરૂઆતમાં ગુજરાત CID દ્વારા તપાસ હાથ ધરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ સોહરાબુદ્દીનના ભાઈ રૂબાબુદ્દીન શેખની અરજી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે 2010માં તપાસ CBIને સોંપવાનો આદેશ આપ્યો હતો. CBI તપાસમાં કુલ 38 લોકોને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા હતા. 2012માં સુપ્રીમ કોર્ટે કેસની સુનાવણી અમદાવાદમાંથી મુંબઈ ટ્રાન્સફર કરવાનો આદેશ આપ્યો અને 2013માં સંબંધિત કેસોને એકસાથે જોડવામાં આવ્યા.
2018માં ટ્રાયલ કોર્ટ અને 2026માં હાઈકોર્ટનો નિર્ણય
મુંબઈની વિશેષ CBI અદાલતે 21 ડિસેમ્બર 2018ના રોજ કેસમાં બાકીના 22 આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા હતા. કોર્ટના તારણ મુજબ ફરિયાદ પક્ષ રાજકીય-પોલીસ સાઠગાંઠ અથવા હત્યાની કથિત સાજિશને પુરાવાથી સ્થાપિત કરી શક્યો નહોતો. 7 મે 2026ના રોજ બોમ્બે હાઈકોર્ટે પણ આ નિર્દોષ છૂટને યથાવત રાખી હતી. હાઈકોર્ટે નોંધ્યું હતું કે ફરિયાદ પક્ષનો કેસ મુખ્યત્વે પરિસ્થિતિજન્ય પુરાવા પર આધારિત હતો અને આરોપોને સાબિત કરવા માટે પુરાવાની કડીમાં અનેક ખામીઓ હતી.
અમિત શાહ અંગેની અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટનો અલગ અભિગમ
આ કેસમાં તે સમયના ગુજરાતના ગૃહમંત્રી રહેલા અને હાલ કેન્દ્રીય ગૃહમંત્રી અમિત શાહનું નામ પણ CBI તપાસ દરમિયાન સામે આવ્યું હતું. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમિત શાહને 2014માં કેસમાંથી ડિસ્ચાર્જ કરવાના નિર્ણયને ફરીથી ખોલવામાં આવશે નહીં. બોમ્બે હાઈકોર્ટના ચુકાદાના ફકરા 43માં શાહના ડિસ્ચાર્જને પડકારતી અરજીનો ઉલ્લેખ હતો, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે આ ભાગની તપાસ નહીં કરવાનો નિર્ણય લીધો છે.
હવે સરકાર અને તપાસ એજન્સી સામે કયા સવાલ?
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા 92 સાક્ષીઓના નિવેદન બદલાવને ગંભીર મુદ્દો ગણવામાં આવ્યો છે ત્યારે સ્વાભાવિક રીતે સવાલ ઊભો થાય છે કે આટલા મોટા પ્રમાણમાં સાક્ષીઓ પોતાના અગાઉના નિવેદનોથી કેમ ફરી ગયા? તપાસ દરમિયાન નોંધાયેલા નિવેદનો અને કોર્ટમાં આપવામાં આવેલી જુબાની વચ્ચેનો તફાવત તપાસ એજન્સીઓએ કેટલી ઊંડાણપૂર્વક તપાસ્યો હતો? સાક્ષીઓના વલણમાં ફેરફાર પાછળ કોઈ દબાણ, પ્રભાવ કે અન્ય પરિબળ હતું કે નહીં, તેની તપાસ થઈ હતી કે નહીં?
સરકાર અને તપાસ એજન્સી માટે બીજો સવાલ એ પણ છે કે વર્ષો સુધી ચાલેલી તપાસ અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા બાદ જો સુપ્રીમ કોર્ટ ફરીથી સાક્ષીઓના નિવેદનોની તપાસ જરૂરી માને છે, તો અગાઉની તપાસમાં રહેલી ખામીઓ અંગે જવાબદારી નક્કી કરવાની કોઈ વ્યવસ્થા છે કે નહીં? જોકે અંતિમ કાનૂની સ્થિતિ હવે સુપ્રીમ કોર્ટની આગળની સુનાવણી અને તેના તારણો પર નિર્ભર રહેશે. હાલમાં 22 આરોપીઓની નિર્દોષ છૂટ સામેની કાર્યવાહી તપાસના તબક્કામાં છે અને તેમના દોષ અંગે કોઈ અંતિમ નિષ્કર્ષ આવ્યો નથી.
