Indore Water Contamination Deaths: મધ્ય પ્રદેશના ઇન્દોરના ભાગીરથપુરામાં દૂષિત પાણીના કારણે થયેલા મૃત્યુની તપાસ માટે રચાયેલા એક સભ્યના ન્યાયિક આયોગે સમગ્ર ઘટનાને રોકી શકાય તેવી દુર્ઘટના ગણાવી છે. મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટના પૂર્વ ન્યાયાધીશ સુશીલ કુમાર ગુપ્તાના નેતૃત્વ હેઠળના આયોગે 18 ઓગસ્ટે પોતાનો અહેવાલ સોંપ્યો હતો. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ ઘટના કોઈ એક અધિકારીની એકલદોકલ બેદરકારીનું પરિણામ નહોતી, પરંતુ લાંબા સમયથી ચાલતી સંસ્થાગત નિષ્ફળતા, વ્યવસ્થાગત ખામીઓ અને જૂની પડી ગયેલી પાણી-સીવરેજ વ્યવસ્થાને સમયસર બદલવામાં થયેલા વિલંબનું સંયુક્ત પરિણામ હતી.
36 મૃત્યુમાંથી 22ને દૂષિત પાણી સાથે જોડવામાં આવ્યા
ભાગીરથપુરામાં ડિસેમ્બર 2025ના અંતિમ દિવસોમાં ઊલટી, ઝાડા, પેટની તકલીફ અને ડિહાઇડ્રેશનના કેસો સામે આવવા લાગ્યા હતા. આ સંકટમાં 400થી વધુ લોકોને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા. જોકે, મૃત્યુઆંક અંગે અલગ-અલગ સરકારી અને તપાસના આંકડાઓ સામે આવ્યા છે. ન્યાયિક આયોગે હોસ્પિટલના રેકોર્ડના આધારે 22 મૃત્યુને દૂષિત પાણીથી ફેલાયેલી બીમારી સાથે જોડ્યા છે. અગાઉના ડેથ ઓડિટમાં પણ 23માંથી 16 મૃત્યુને દૂષિત પાણીથી ફેલાયેલી મહામારી સાથે જોડવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે કેટલાક કેસોમાં કારણ અંગે અનિશ્ચિતતા દર્શાવવામાં આવી હતી.
અહીં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે અલગ-અલગ સત્તાવાર રેકોર્ડમાં મૃત્યુઆંક અંગે રહેલી અસમાનતા દૂર કરવા માટે સંપૂર્ણ અને પારદર્શક ડેથ ઓડિટ કેમ ન કરવામાં આવ્યું? મૃતકોના પરિવારજનોને અંતિમ સત્તાવાર જવાબ ક્યારે મળશે?
પાઇપલાઇન બદલવાની ટેન્ડર પ્રક્રિયામાં 72 દિવસનો વિલંબ
આયોગના અહેવાલમાં પાણીની ક્ષતિગ્રસ્ત પાઇપલાઇન બદલવાની પ્રક્રિયામાં થયેલા આશરે 72 દિવસના વિલંબને ખાસ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. 15 ઓક્ટોબર 2025ના રોજ એડિશનલ કમિશનર રોહિત સિસોનિયાએ ફાઇલ પર ‘Discuss’ નોંધ કરી હતી. ત્યારબાદ સંબંધિત ચર્ચા 18 ડિસેમ્બરે થઈ અને 26 ડિસેમ્બરે ફાઇલ ફરી નાણાકીય બિડ ખોલવાની મંજૂરી માટે રજૂ થઈ. એટલે કે મહત્વપૂર્ણ તબક્કામાં આશરે 72 દિવસ વીતી ગયા. આયોગે આ વિલંબને અસામાન્ય ગણાવ્યો છે.
અહેવાલ મુજબ તે સમયના ઇન્દોર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનના એડિશનલ કમિશનર (વોટર સપ્લાય) રોહિત સિસોનિયા અને એક્ઝિક્યુટિવ એન્જિનિયર (વોટર સપ્લાય) સંજીવ શ્રીવાસ્તવની ભૂમિકા વિલંબના સંદર્ભમાં તપાસ હેઠળ આવી છે. સરકાર પાસે સવાલ છે કે જાહેર આરોગ્ય સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી પાઇપલાઇનની કામગીરીમાં ફાઇલ આટલા લાંબા સમય સુધી અટકી રહી ત્યારે ઉચ્ચ સ્તરે તેની દેખરેખ કેમ ન થઈ?
જૂની પાઇપલાઇન અને સીવરેજ વ્યવસ્થાની ખામી પણ કારણ બની
આયોગે દૂષિત પાણીના તાત્કાલિક કારણ તરીકે પીવાના પાણીની સપ્લાય સિસ્ટમમાં સીવરેજનું પાણી ભળવાનું દર્શાવ્યું છે. જ્યારે મૂળ કારણ તરીકે સીવરેજ નેટવર્કનું અયોગ્ય આયોજન અને તેના અમલમાં રહેલી ખામીઓને જવાબદાર ગણાવવામાં આવી છે. પાણીની જૂની અને ક્ષતિગ્રસ્ત પાઇપલાઇનો અંગે અગાઉથી ફરિયાદો અને ચિંતાઓ હોવા છતાં સમયસર સુધારણા ન થઈ હોવાનો મુદ્દો પણ તપાસમાં સામે આવ્યો છે.
મધ્ય પ્રદેશ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા લેવામાં આવેલા 52 પાણીના નમૂનાઓમાંથી 50માં ટોટલ કોલિફોર્મ અને 40માં E. Coli મળી આવ્યા હતા. એટલે કે પાણીમાં બેક્ટેરિયલ પ્રદૂષણની ગંભીર સ્થિતિની પુષ્ટિ થઈ હતી. અગાઉના સરકારી દસ્તાવેજોમાં પણ જૂની પાઇપલાઇનો અને નુકસાનગ્રસ્ત નેટવર્ક અંગે માહિતી નોંધાઈ હતી.
2010માં રેકોર્ડ નષ્ટ કરાયા હોવાના દાવા પર પણ સવાલ
આયોગે ઇન્દોર મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન અને ઇન્દોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી દ્વારા તપાસ દરમિયાન જરૂરી રેકોર્ડ અને નિરીક્ષણ દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ ન કરાવવાના મુદ્દે પણ ગંભીર નોંધ લીધી છે. ખાસ કરીને 2010માં કેટલાક રેકોર્ડ નષ્ટ કરવામાં આવ્યા હોવાના સ્પષ્ટીકરણને સમર્થન આપતા જરૂરી દસ્તાવેજી પુરાવા રજૂ કરવામાં આવ્યા નહોતા.
અહેવાલ મુજબ ન તો સંબંધિત નોટશીટ રજૂ થઈ, ન રેકોર્ડ નષ્ટ કરવાનો રજિસ્ટર અને ન તો જરૂરી મંજૂરીના દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા. સરકાર પાસે સવાલ છે કે જો રેકોર્ડ કાયદેસર રીતે નષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા તો તેની પ્રક્રિયાના પુરાવા ક્યાં છે? અને જો આવા રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નથી, તો શહેરી પાણી-સીવરેજ વ્યવસ્થાની લાંબા ગાળાની જવાબદારી નક્કી કેવી રીતે થશે?
400થી વધુ દર્દીઓ હોસ્પિટલમાં પહોંચ્યા છતાં વ્યવસ્થા કેમ નિષ્ફળ ગઈ?
ભાગીરથપુરાની ઘટનાએ માત્ર પાણીની ગુણવત્તા નહીં, પરંતુ ફરિયાદ નિવારણ, પાઇપલાઇન મેન્ટેનન્સ, એન્જિનિયરિંગ દેખરેખ, ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને વિભાગો વચ્ચેના સંકલન અંગે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. જાન્યુઆરી 2026માં મધ્ય પ્રદેશ હાઇકોર્ટે પણ આ ઘટનાની ગંભીરતા ધ્યાનમાં લઈને સ્વતંત્ર તપાસ માટે જસ્ટિસ સુશીલ કુમાર ગુપ્તાની એક સભ્યની કમિશન રચી હતી. કેન્દ્રના સત્તાવાર જવાબ મુજબ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારમાં 35,421 પરિવારોનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું અને 1,64,942 લોકોને સ્ક્રીન કરવામાં આવ્યા હતા. 454 દર્દીઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હતા.
હવે સરકાર સામે મુખ્ય સવાલ એ છે કે ભવિષ્યમાં આવી ઘટના અટકાવવા માટે માત્ર અધિકારીઓ સામે કાર્યવાહી પૂરતી રહેશે કે સમગ્ર પાણી-સીવરેજ સિસ્ટમનું સ્વતંત્ર ઓડિટ પણ થશે? જૂની પાઇપલાઇનો બદલવા માટે સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવશે? પાણીની ગુણવત્તાના રિપોર્ટ જાહેર કરવામાં આવશે? અને નાગરિકોની ફરિયાદો પર તાત્કાલિક કાર્યવાહી માટે જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવશે?
‘સ્વચ્છ શહેર’ની છબી સામે જાહેર આરોગ્યની વાસ્તવિકતા
ઇન્દોરને સતત સ્વચ્છતા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા મળતી રહી છે, પરંતુ ભાગીરથપુરાની ઘટના શહેરની પાણી અને જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થાની બીજી તસવીર સામે લાવે છે. ન્યાયિક આયોગે જે સંસ્થાગત ખામીઓ તરફ ધ્યાન દોર્યું છે તે માત્ર એક વિસ્તાર પૂરતી મર્યાદિત છે કે અન્ય વિસ્તારોમાં પણ આવી જ જોખમી સ્થિતિ છે, તેની તપાસ પણ જરૂરી બને છે.
સરકાર પાસે હવે સ્પષ્ટતા માંગવાનો સવાલ છે કે ન્યાયિક આયોગના તારણો બાદ કયા અધિકારીઓ અને વિભાગોની જવાબદારી નક્કી થશે? કેટલા સમયની અંદર જૂની પાણી અને સીવરેજ લાઇનો બદલાશે? અને સૌથી મહત્વનું, જે લોકોના પરિવારજનો આ દુર્ઘટનામાં મૃત્યુ પામ્યા તેમને સંપૂર્ણ સત્ય, જવાબદારી અને ન્યાય ક્યારે મળશે?
