મંગળવાર, 20 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ નાગપુરના રેશિમબાગ મેદાનમાં યોજાયેલા કાર્યક્રમમાં ભાગવતે કહ્યું કે આંદોલનોનો હેતુ માત્ર સત્તા પરિવર્તન નહીં, પરંતુ સમસ્યાઓનું સમાધાન શોધવાનો હોવો જોઈએ. તેમના મતે, વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન સમાજમાં કડવાશ અને પરસ્પર વૈમનસ્ય વધવું જોઈએ નહીં.
ફ્રાન્સ, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશનાં ઉદાહરણો આપ્યાંભાગવતે સત્તા પરિવર્તન માટે થયેલાં આંદોલનોનો ઉલ્લેખ કરતાં ફ્રાન્સ, અલ્બેનિયા, નેપાળ અને બાંગ્લાદેશનાં ઉદાહરણો આપ્યાં હતાં. તેમણે દલીલ કરી કે સરકાર બદલાઈ જવાથી દરેક સમસ્યા આપમેળે ઉકેલાઈ જતી નથી. તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો કે કેટલીક શક્તિઓ અલગ-અલગ દેશોમાં સ્થાપિત વ્યવસ્થાઓને નબળી પાડીને પોતાનો પ્રભાવ વધારવા માગે છે.
ભાગવતના જણાવ્યા પ્રમાણે, ભારતમાં પણ સામાજિક અસંતોષ અને મતભેદોનો ઉપયોગ કરીને અસ્થિરતા ઊભી કરવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. જોકે, તેમણે આ આરોપો અંગે કોઈ ચોક્કસ દેશ, સંગઠન કે વ્યક્તિનું નામ આપ્યું નહોતું.
ભારતની પ્રગતિ અને યુવાનોમાં રાષ્ટ્રીય ગૌરવનો ઉલ્લેખસંબોધન દરમિયાન ભાગવતે કહ્યું કે યોગ્ય નીતિઓ અને નેતૃત્વના કારણે ભારતે છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં પ્રગતિ કરી છે. તેમણે યુવાનોમાં વધતી રાષ્ટ્રીય ગૌરવની ભાવનાનો ઉલ્લેખ કરતાં દાવો કર્યો કે ભારતની વધતી શક્તિથી કેટલીક વૈશ્વિક શક્તિઓ ચિંતિત છે.
તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો કે કેટલાક લોકો અને નેતાઓ દેશની વર્તમાન વ્યવસ્થાને નબળી પાડતા પ્રયાસોને પ્રોત્સાહન આપે છે. જોકે, આ આરોપોને સમર્થન આપતા ચોક્કસ પુરાવા કે નામ તેમણે જાહેર કર્યા નહોતાં.
આંદોલનોનો હેતુ સમાજમાં વૈમનસ્ય વધારવાનો ન હોવો જોઈએભાગવતે સ્વીકાર્યું કે દરેક સમાજમાં સમસ્યાઓ હોય છે અને તેના વિરોધમાં આંદોલનો પણ થાય છે. પરંતુ તેમના મતે, આંદોલનોનો હેતુ ઉકેલ શોધવાનો હોવો જોઈએ, નહીં કે લોકો વચ્ચે દુશ્મનાવટ ઊભી કરવાનો.
તેમણે કહ્યું કે તાત્કાલિક લોકપ્રિયતા મેળવવા કરતાં વિવેક, સમજદારી અને સામૂહિક પ્રયાસોને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. તેમના મતે, સામાજિક મતભેદોનો લાભ લઈને લોકોમાં અસંતોષ વધારવાથી વ્યવસ્થા પ્રત્યે અવિશ્વાસ ઊભો થઈ શકે છે.
ભારતની વૈશ્વિક ભૂમિકા અંગે ભાગવતનો દાવોRSS પ્રમુખે કેટલીક વૈશ્વિક શક્તિઓ પર ભારતની વધતી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂમિકાને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કરવાનો આરોપ લગાવ્યો. તેમણે કહ્યું કે ભારત શક્તિશાળી બનશે તો કેટલાક દેશોના વૈશ્વિક પ્રભાવને પડકાર મળી શકે છે. જોકે, તેમણે આ દાવા અંગે કોઈ ચોક્કસ દેશનું નામ આપ્યું નહોતું.
ભાગવતનું સંબોધન મુખ્યત્વે સત્તા પરિવર્તન, સામાજિક એકતા, વિરોધ પ્રદર્શનો અને ભારતની વૈશ્વિક ભૂમિકા પર કેન્દ્રિત રહ્યું. તેમના નિવેદનથી રાજકીય અસંમતિ, સરકારવિરોધી આંદોલનો અને લોકશાહીમાં સત્તા પરિવર્તનના અધિકાર અંગે ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
સત્તા પરિવર્તન અને લોકશાહી અધિકારો વચ્ચેનો તફાવતભાગવતના નિવેદન બાદ સત્તા પરિવર્તન અને લોકશાહી અધિકારો અંગે ચર્ચા મહત્ત્વપૂર્ણ બને છે. લોકશાહી વ્યવસ્થામાં સરકાર બદલવાની માગણી કરવી, નીતિઓનો વિરોધ કરવો અને શાંતિપૂર્ણ આંદોલન ચલાવવું નાગરિકોના અધિકારોનો ભાગ છે. ભારતીય બંધારણની કલમ 19 નાગરિકોને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને શાંતિપૂર્ણ રીતે એકત્ર થવાનો અધિકાર આપે છે, જોકે તેના પર કાયદા મુજબ વાજબી નિયંત્રણો લાગુ થઈ શકે છે.
સરકારની ટીકા કરવી અને દેશનો વિરોધ કરવો એક જ બાબત નથી. કોઈ આંદોલનમાં હિંસા કે ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિ થાય તો તેની તપાસ થઈ શકે છે, પરંતુ માત્ર સરકાર બદલવાની માગણીના આધારે કોઈ આંદોલનને દેશવિરોધી ગણાવી શકાય નહીં. આ જ રીતે, આંદોલનકારીઓએ પણ પોતાના દાવા અને માગણીઓ તથ્યોના આધારે રજૂ કરવા જોઈએ.
RSSની વિચારધારા અને બંધારણ અંગે જૂની ચર્ચાRSSની સ્થાપના 1925માં નાગપુરમાં કેશવ બળિરામ હેડગેવારે કરી હતી. સંગઠન પોતાને રાષ્ટ્રીય એકતા, સામાજિક સેવા અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો માટે કાર્યરત ગણાવે છે. જોકે, તેની વિચારધારા અને ઐતિહાસિક ભૂમિકા અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા અને ટીકા થતી રહી છે.
30 નવેમ્બર 1949ના રોજ RSS સાથે સંકળાયેલા અંગ્રેજી સાપ્તાહિક ‘ઓર્ગેનાઇઝર’માં પ્રકાશિત સંપાદકીયમાં ભારતીય બંધારણ અંગે ટીકા કરવામાં આવી હતી અને મનુસ્મૃતિનો ઉલ્લેખ થયો હતો. આ લખાણને સંઘની વિચારધારાની ટીકા કરનારા લોકો બંધારણ પ્રત્યેના તેના શરૂઆતના અભિગમ અંગે સવાલ ઉઠાવવા માટે ટાંકે છે. જોકે, કોઈ સંપાદકીયમાં વ્યક્ત થયેલા વિચારોને સમગ્ર સંગઠનના દરેક સભ્યના અભિપ્રાય સમાન ગણતાં પહેલાં તેનો સંદર્ભ સમજવો જરૂરી છે.
અનામત અંગે RSSનું વલણઅનામત વ્યવસ્થાને લઈને પણ RSSના વલણ પર ચર્ચા થઈ છે. 2015માં ભાગવતે અનામત નીતિની સમીક્ષા માટે સમિતિ બનાવવાનું સૂચન કર્યું હતું. તે સમયે વિપક્ષે આ સૂચન સામે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. બીજી તરફ, સપ્ટેમ્બર 2023માં ભાગવતે કહ્યું હતું કે સમાજમાં ભેદભાવ ચાલુ રહે ત્યાં સુધી અનામતની જરૂરિયાત રહે છે અને તેમણે બંધારણીય અનામતને સમર્થન આપ્યું હતું.
આ બંને નિવેદનોને ધ્યાનમાં રાખીને સંગઠનના વલણનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. અનામત, સામાજિક ન્યાય અને સમાન તક જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરતી વખતે નીતિગત નિવેદનો અને તેના વાસ્તવિક અમલ વચ્ચેનો તફાવત સમજવો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
રાજકીય અસંમતિ પર ચર્ચા તેજ થવાની શક્યતામોહન ભાગવતના વિજયાદશમી સંબોધનથી સરકારવિરોધી આંદોલનો, સત્તા પરિવર્તન અને વૈશ્વિક શક્તિઓની ભૂમિકા અંગે રાજકીય ચર્ચા વધુ તેજ બની શકે છે. એક તરફ ભાગવતે સામાજિક એકતા અને સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે સામૂહિક પ્રયાસો પર ભાર મૂક્યો છે, તો બીજી તરફ તેમના વિદેશી શક્તિઓ અંગેના આરોપો માટે ચોક્કસ પુરાવા અને સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
લોકશાહીમાં સરકાર, વિપક્ષ અને સામાજિક સંગઠનો તમામને સવાલ પૂછવાનો અને પોતાના વિચારો રજૂ કરવાનો અધિકાર છે. સાથે જ, દરેક દાવાનું મૂલ્યાંકન પુરાવા, બંધારણીય મૂલ્યો અને કાયદાના આધારે થવું જોઈએ. સત્તા પરિવર્તનથી દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ આવી જાય એવું નથી, પરંતુ ચૂંટણી અને શાંતિપૂર્ણ આંદોલનો દ્વારા સરકારને જવાબદાર રાખવાની પ્રક્રિયા પણ લોકશાહીનો પાયાનો ભાગ છે.
