CJP Digital Movement Censorship: ડિજિટલ સ્પેસના નવા અને અસલી શાસક વર્ગ તરીકે ઉભરેલી ‘ઝેન ઝી’ (Gen Z) પેઢીએ સોશિયલ મીડિયા પર ફરી એકવાર પોતાનું જબરજસ્ત પ્રભુત્વ સાબિત કરી બતાવ્યું છે. ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (ચીફ જસ્ટિસ ઓફ ઇન્ડિયા – CJI) દ્વારા કરવામાં આવેલી એક અણધારી અને અલગ પ્રકારની ટિપ્પણી સામે ડિજિટલ દુનિયામાં માત્ર સામાન્ય ટીકાઓ જ નહોતી થઈ; પરંતુ તેણે કટાક્ષ, યુવા એકત્રીકરણ અને જોતજોતામાં ‘કોકરોચ જનતા પાર્ટી’ નામના એક સંપૂર્ણ ઈ-રાજકીય આંદોલન (E-Political Movement) ને જન્મ આપ્યો. પોતાની અલાયદી સોશિયલ મીડિયા ઇકોસિસ્ટમ, સમર્પિત વેબસાઇટ અને ‘બેરોજગાર અને આળસુઓનો અવાજ’ જેવા આકર્ષક સૂત્ર સાથે આ અનોખા આંદોલને ઓનલાઇન સ્પેસ અને જાહેર ચર્ચા પર ઝડપથી સંપૂર્ણ કબજો મેળવી લીધો. જે આંદોલન માત્ર એક ડિજિટલ મજાક તરીકે શરૂ થયું હતું, તે જોતજોતામાં એક મોટી વિક્ષેપકારક રાજકીય શક્તિમાં ફેરવાઈ ગયું. આ વધતા જતા ઓનલાઇન પ્રભાવથી ગભરાઈને કેન્દ્ર સરકારે પોતાના વહીવટી તંત્રનો દુરુપયોગ કરી આ આંદોલનના સત્તાવાર સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલને બ્લોક કરી દીધું અને તેને સેન્સર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો.
આ વહીવટી સેન્સરશીપ બાદ હવે દેશ સામે એક અત્યંત ગંભીર અને મોટો બંધારણીય પ્રશ્ન એ ઊભો થયો છે કે: જે આંદોલન પોતે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશના નિવેદનમાંથી જ પેદા થયું છે, તેની સામે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા આવા ગેરબંધારણીય વહીવટી પગલાં પર ખુદ ન્યાયતંત્ર (Judiciary) કેવી રીતે પ્રતિક્રિયા આપશે? શું દેશની અદાલતો પોતાના સંસ્થાકીય પૂર્વગ્રહ અને નારાજગીથી ઉપર ઉઠીને નાગરિકોના બંધારણીય મૂલ્યોની રક્ષા કરશે, અથવા તો તે પોતાના સંસ્થાકીય અહમ અને ગૌરવને બચાવવા માટે સરકારના વહીવટી તંત્ર સાથે હાથ મિલાવીને આ યુવા આંદોલનના નિશાનો કાયમ માટે ભૂંસી નાખશે? ન્યાયતંત્રની આ પ્રતિક્રિયા ભવિષ્ય માટે ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવશે, કારણ કે વ્યક્તિગત આઘાત કે સંસ્થાકીય અગવડતાને ક્યારેય દેશના નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારો અને બંધારણીય સ્વતંત્રતાઓથી ઉપર રાખવાની મંજૂરી આપી શકાય નહીં. લોકશાહી ઢબે સરકારના તમામ અંગો અને ન્યાયિક શાખાઓની આકરી ટીકા કરવી એ દરેક નાગરિકનો મૂળભૂત અધિકાર છે.
રાજકીય કટાક્ષ (સેટાયર) અને રમૂજી શૈલીમાં થતી ટીકાઓ ભારતીય સમાજ માટે બિલકુલ નવી નથી; આ પરંપરા આપણા સાહિત્યિક, સાંસ્કૃતિક અને દાર્શનિક ઇતિહાસમાં સદીઓથી ઊંડે સુધી વણાયેલી છે. શાસકો અને સત્તાધીશોની ભૂલો તરફ આંગળી ચીંધવા માટે પ્રજાના આ અધિકારને આપણી ધાર્મિક પૌરાણિક કથાઓ અને પરંપરાઓમાં વિદૂષક, નારદ મુનિ, તેનાલી રામ અને બીરબલ જેવા પાત્રો દ્વારા સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે, જેમણે હંમેશા સત્તા સામે સત્ય બોલવા માટે પોતાની બુદ્ધિ, ઉપહાસ અને હાસ્યનો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કર્યો હતો. બ્રિટિશ શાસનકાળ દરમિયાન પણ અંગ્રેજી રાજકીય વિચારધારામાં આને ‘જેસ્ટર્સ પ્રિવિલેજ’ (Jester’s Privilege – મૂર્ખ શિરોમણીનો વિશેષાધિકાર) તરીકે સ્વીકારવામાં આવ્યો હતો, જેનો અર્થ એ હતો કે સત્યને બહાર લાવવા માટે સત્તાની મજાક ઉડાવવાના અધિકારને શાસકો દ્વારા પણ સહન કરવામાં આવતો હતો. આથી, એ કહેવું જરાય અતિશયોક્તિ નથી કે જે સરકાર નમ્રતાપૂર્વક ટીકા સહન કરવાનો ઇનકાર કરે છે તે ધીમે ધીમે સરમુખત્યારશાહી તરફ ધકેલાય છે.
આઈટી નિયમો, ૨૦૨૧ (IT Rules) વિરૂદ્ધ વાણી સ્વાતંત્ર્ય: સરકાર પોતે જ ફરિયાદી અને પોતે જ ન્યાયાધીશ
ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ ૧૯ (Article 19) હેઠળ આપવામાં આવેલી વાણી સ્વાતંત્ર્યની ગેરંટી અનિવાર્યપણે આવી રાજકીય કટાક્ષની સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરે છે. ભૂતકાળમાં તમિલનાડુના પ્રખ્યાત રાજકીય સામયિક ‘તુગલક’ (Thuglak) ની તીક્ષ્ણ ટીકાઓએ ઇતિહાસ રચ્યો હતો. વાસ્તવમાં નાગરિકો સત્તાની મજાક ઉડાવે તેનાથી લોકશાહી નબળી નથી પડતી, પરંતુ જ્યારે સત્તા પોતે મજાક સહન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવી દે છે ત્યારે લોકશાહી જોખમમાં મૂકાય છે. માહિતી ટેકનોલોજી કાયદો, ૨૦૦૦ ની કલમ ૬૯A, ૭૯ અને ૮૭ હેઠળ બનાવાયેલા ડિજિટલ મીડિયા આચાર સંહિતા નિયમો, ૨૦૨૧ કેન્દ્ર સરકારને કોઈપણ ઓનલાઇન સામગ્રીને પૂર્વ ન્યાયિક મંજૂરી વિના કે લેખકનો પક્ષ સાંભળ્યા વિના બ્લોક કરવાની અસીમિત સત્તા આપે છે. આ આઈટી નિયમોની બંધારણીય માન્યતાને સુપ્રિમ કોર્ટ અને વિવિધ હાઇકોર્ટમાં અનુચ્છેદ ૧૪, ૧૯ અને ૨૧ ના ઉલ્લંઘન બદલ પડકારવામાં આવી છે, જે વર્ષોથી પડતર છે. આ નિયમો વહીવટી તંત્રને ડિજિટલ સ્પેસમાં એક જ સમયે ફરિયાદી, ન્યાયાધીશ અને સેન્સર બનવાની મનસ્વી સત્તા આપે છે, જે તંદુરસ્ત લોકશાહી માટે ઘાતક છે.
મૂળભૂત અધિકારોનું અંતિમ આશ્રયસ્થાન ન્યાયતંત્ર: અસંમતિના અવાજો વંદાની જેમ વિનાશમાંથી પણ બચી જશે
ભારતમાં સરકારી તંત્ર કલાકારો, સ્ટેન્ડ-અપ કોમેડિયનો અને કાર્ટૂનિસ્ટો પ્રત્યે પોતાની નાજુક અસહિષ્ણુતા માટે વધુને વધુ બદનામ થઈ રહ્યું છે. આમ છતાં, જ્યારે પણ કલાત્મક સ્વતંત્રતાને દબાવવાનો પ્રયાસ થયો છે, ત્યારે બંધારણીય અદાલતોએ પેરુમલ મુરુગન, કુણાલ કામરા અને એમ એફ હુસૈન જેવા કેસોમાં સામાજિક કે નૈતિક આક્રોશથી ઉપર ઉઠીને મૂળભૂત અધિકારોને વિજયી બનાવ્યા છે. ‘માનુષી’ જેવી સેન્સર થયેલી ફિલ્મોને પણ અદાલતોએ જ બચાવી છે. પરંતુ વર્તમાન કેસ સાવ અલગ માટીનો છે કારણ કે આ વખતે પેરોડી ખુદ ન્યાયતંત્રના સર્વોચ્ચ વડાના નિવેદનમાંથી જન્મી છે. અંતમાં, વિશ્વ સિનેમાની શૈલીમાં સત્તાના કેન્દ્રોને એક જ સવાલ પૂછવાનો રહે છે કે — ‘આખરે, તમે આટલા ગંભીર કેમ છો?’ (Why so serious?) સરકારો ભલે ગમે તેટલી પોસ્ટ્સ ડિલીટ કરી નાખે અને અવાજોને કચડી નાખે, પરંતુ ન્યુક્લિયર વિનાશમાંથી બચી જતા ‘વંદા’ ની જેમ, રાજકીય રમૂજ અને અસંમતિનો અવાજ હંમેશા જીવંત રહેશે અને સેન્સરશીપના કારણે તેનો પ્રભાવ વધુ ગુણાકાર થતો રહેશે.
આ પણ વાંચો:
