RBI India Outbound Travel: શું વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની એક શક્તિશાળી અપીલની સીધી અસર હવે ભારતીય નાગરિકોના વિદેશ પ્રવાસો (Foreign Trips) પર દેખાવા લાગી છે? ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના નાણાકીય આંકડાઓ કંઈક આવા જ ચોંકાવનારા સંકેતો આપી રહ્યા છે. વિદેશ યાત્રા પાછળ ભારતીયો દ્વારા કરવામાં આવતો અબજો ડોલરનો ખર્ચ હવે સતત ઘટી રહ્યો છે અને માર્ચ ૨૦૨૬ માં તે વિતેલા કેટલાય મહિનાના સૌથી નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયો છે. વાસ્તવમાં, વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ મે મહિનાના પ્રથમ પખવાડિયામાં દેશવાસીઓને રાષ્ટ્રહિતમાં વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) બચાવવાની એક ખાસ અપીલ કરી હતી. તેમણે લોકોને બિનજરૂરી આયાત ઘટાડવા, સોનાની ખરીદી પર નિયંત્રણ રાખવા અને વિદેશી પ્રવાસોમાં સંયમ રાખવા વિનંતી કરી હતી, જેથી દેશનું વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ મજબૂત બનેલું રહે. જો કે, રસપ્રદ બાબત એ છે કે આરબીઆઈના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતીયોએ પીએમ મોદીની સત્તાવાર અપીલ પહેલાં જ વિદેશ યાત્રા પાછળ આડેધડ ખર્ચ કરવાનું ઓછું કરી દીધું હતું.
આરબીઆઈ (RBI) ના સત્તાવાર અહેવાલ અનુસાર, માર્ચ ૨૦૨૬ ના સિંગલ મહિનામાં ભારતીયોએ વિદેશ યાત્રા પાછળ માત્ર ૧.૦૯ અબજ ડોલરનો જ ખર્ચ કર્યો હતો. આ સરખામણીમાં ફેબ્રુઆરી મહિનામાં આ આંકડો ૧.૩૦ અબજ ડોલર નોંધાયો હતો, જ્યારે જાન્યુઆરી ૨૦૨૬ માં વિદેશ યાત્રા પાછળનો કુલ ખર્ચ ૧.૬૫ અબજ ડોલરના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. આનો સીધો અર્થ એ થયો કે માત્ર બે જ મહિનાના ટૂંકા ગાળામાં ભારતીયોનો વિદેશ પ્રવાસ પાછળનો આઉટફ્લો આશરે ૫૬ કરોડ ડોલર જેટલો ઘટી ગયો છે. આ મોટો ઘટાડો એવા સમયે જોવા મળ્યો છે જ્યારે પશ્ચિમ એશિયાનો ગંભીર ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ (Geopolitical Tensions), ઇન્ટરનેશનલ માર્કેટમાં મજબૂત અને મોંઘો થતો ડોલર, એરલાઇન્સ કંપનીઓનું વધતું જતું વિમાન ભાડું (Airfare) અને વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાએ વિદેશી પ્રવાસને સામાન્ય માનવી માટે પહેલાં કરતાં ઘણો મોંઘો અને મુશ્કેલ બનાવી દીધો છે.
વેકેશન અને ક્રેડિટ કાર્ડના વૈશ્વિક વપરાશમાં મંદી
ભારતીય રિઝર્વ બેંકના લિબ્રલાઈઝડ રેમિટન્સ સ્કીમ એટલે કે એલઆરએસ (LRS) ડેટાની વિગતો અનુસાર, ‘અન્ય યાત્રા’ (Other Travel) તરીકે ઓળખાતી વિશિષ્ટ શ્રેણી હેઠળ માર્ચ મહિના દરમિયાન કુલ ૬૨.૩૦ કરોડ ડોલરનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ચોક્કસ શ્રેણીમાં સામાન્ય રીતે લોકો દ્વારા વિદેશમાં મનાવવામાં આવતી રજાઓ (વેકેશન), આંતરરાષ્ટ્રીય હોટેલ બુકિંગ્સ અને વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રેડિટ કાર્ડ દ્વારા કરવામાં આવતા વિવિધ ખર્ચાઓનો સમાવેશ થાય છે. માર્ચ મહિનામાં આ ખર્ચ ભારતીયોના કુલ વૈશ્વિક યાત્રા ખર્ચના આશરે ૫૭ ટકા જેટલો મોટો હિસ્સો રહ્યો હતો. આર્થિક નિષ્ણાતોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે વૈશ્વિક અસ્થિરતાના લીધે ભારતીય પરિવારો દ્વારા વિદેશી પ્રવાસો પર ઘટતું જતું એડવાન્સ બુકિંગ અને ક્રેડિટ કાર્ડ પરનો કડક નિયંત્રિત ખર્ચ આ સરકારી ડેટામાં સંપૂર્ણપણે પ્રતિબિંબિત થઈ રહ્યો છે.
વિદેશી શિક્ષણ અને પ્રોપર્ટી માર્કેટમાં પણ રોકાણ ધીમું: ભારતીયોએ નાણાં બચાવવાનું શરૂ કર્યું
માત્ર મોજમજા કે પ્રવાસ જ નહીં, પરંતુ વિદેશમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ (Foreign Education) કરવા અને ત્યાં સ્થાવર મિલકતો ખરીદવા પાછળ થતા ભારતીય નાણાંના પ્રવાહમાં પણ ભારે નરમાશ જોવા મળી રહી છે. સત્તાવાર ડેટા મુજબ, માર્ચ મહિનામાં ‘વિદેશમાં અભ્યાસ’ શ્રેણી હેઠળનો કુલ ખર્ચ ઘટીને માત્ર ૧૫.૧૭ કરોડ ડોલર પર આવીને અટકી ગયો છે, જે જાન્યુઆરી મહિનામાં ૨૬.૭૪ કરોડ ડોલર જેટલો ઊંચો હતો. આ જ પ્રકારે, વિદેશી ધરતી પર લક્ઝરી પ્રોપર્ટી (રિયલ એસ્ટેટ) ખરીદવા પાછળ ભારતીયો દ્વારા થતો ખર્ચ પણ ઝડપથી ઘટ્યો છે. માર્ચ મહિનામાં ભારતીય નાગરિકોએ વિદેશમાં મિલકત ખરીદી પાછળ માત્ર ૩.૮૬ કરોડ ડોલરનો ખર્ચ કર્યો હતો, જ્યારે ફેબ્રુઆરીમાં આ આંકડો ૫.૧૩ કરોડ ડોલર જેટલો વધારે હતો.
આખરે કેમ ઓછા થઈ રહ્યા છે વિદેશ પ્રવાસો?
નાણાકીય બજારના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ભારતીયો દ્વારા અચાનક વિદેશી પ્રવાસો અને રોકાણો ઘટાડવા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ મોટા પરિબળો જવાબદાર છે:
- પહેલું કારણ: પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો ભયાનક સૈન્ય તણાવ અને વૈશ્વિક રાજનીતિની અનિશ્ચિતતા છે, જેના કારણે સુરક્ષાના હેતુથી લોકો મોંઘી અને જોખમી વિદેશી યાત્રાઓ ટાળી રહ્યા છે.
- બીજું કારણ: વૈશ્વિક બજારમાં અમેરિકન ડોલરની અસાધારણ મજબૂતી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રૂપિયાની સરખામણીએ ડોલર મોંઘો થવાના કારણે ભારતીયો માટે વિદેશ પ્રવાસનું બજેટ પહેલાં કરતાં ૨૦ થી ૩૦ ટકા જેટલું વધી ગયું છે.
- ત્રીજું કારણ: દેશનું કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળ બચાવવા પર કેન્દ્ર સરકારનું સતત વધી રહેલું ફોકસ છે. સરકાર દ્વારા સોશિયલ મીડિયા અને એડવાઇઝરી દ્વારા સ્થાનિક ખર્ચ વધારવા, ‘દેખો આપના દેશ’ હેઠળ ઘરેલું પ્રવાસન (Domestic Tourism) ને પ્રોત્સાહન આપવા અને આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે સતત જનજાગૃતિ ફેલાવવામાં આવી રહી છે.
શું છે આરબીઆઈ (RBI) ની લિબ્રલાઈઝડ રેમિટન્સ સ્કીમ (LRS) યોજના?
સામાન્ય નાગરિકોની સમજણ માટે જણાવી દઈએ કે, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાની એલઆરએસ (LRS) યોજના હેઠળ ભારતનો કોઈ પણ કાયદેસરનો નિવાસી નાગરિક એક સિંગલ નાણાકીય વર્ષની અંદર કુલ ૨.૫૦ લાખ ડોલર (અંદાજે ૨ કરોડથી વધુ રૂપિયા) સુધીની રકમ કાયદેસર રીતે વિદેશમાં મોકલી શકે છે. આ નાણાંનો ઉપયોગ વિદેશી યાત્રા, વિદેશમાં શિક્ષણ, તબીબી સારવાર, વિદેશી શેરબજારમાં રોકાણ અથવા ત્યાં મિલકત ખરીદવા જેવા કાયદેસરના કાર્યો માટે કરી શકાય છે. માર્ચ ૨૦૨૬ ના મહિનામાં આ યોજના હેઠળ ભારતીયો દ્વારા કુલ ૨.૫૯ અબજ ડોલર વિદેશમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા, જેમાં સૌથી મોટો હિસ્સો વિદેશી યાત્રા અને હોટેલિંગના ખર્ચનો નોંધાયો હતો.
ભારત વર્તમાન સમયમાં દુનિયાના સૌથી મોટા ખનિજ તેલ (ક્રૂડ ઓઇલ) આયાતકાર દેશોની યાદીમાં ટોચ પર સામેલ છે. આપણે આપણા વપરાશનું મોટાભાગનું તેલ વિદેશથી ડોલર ચૂકવીને આયાત કરવું પડે છે, તેથી દેશના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડોળને (Forex Reserve) હંમેશા મજબૂત અને સુરક્ષિત રાખવું એ ભારત સરકાર અને આરબીઆઈની સૌથી મોટી આર્થિક પ્રાથમિકતા છે. નાણાકીય વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે જો આગામી મહિનાઓમાં પણ વૈશ્વિક યુદ્ધ જેવો તણાવ અને મોંઘો ડોલર યથાવત રહેશે, તો ભારતીયોની વિદેશી યાત્રાઓ, લક્ઝરી ખરીદી અને બહારના દેશોમાં થતા બિનજરૂરી ખર્ચાઓમાં હજુ પણ વધુ મોટો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે, જે આડકતરી રીતે ભારતીય અર્થતંત્રને મજબૂતી આપશે.
આ પણ વાંચો:
