Delhi HC on Jantar Mantar: દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં જંતર-મંતર ખાતે વિરોધ પ્રદર્શનની મંજૂરી સંબંધિત અરજીની સુનાવણી દરમિયાન એક મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા સામે આવી. જસ્ટિસ અમિત મહાજને કેન્દ્ર સરકારને સવાલ કર્યો કે જો વારંવાર વિરોધ પ્રદર્શનોથી શહેરના સામાન્ય જીવન પર અસર થતી હોય તો જંતર-મંતરને વિરોધ માટે નિર્ધારિત સ્થળ તરીકે યથાવત રાખવાની જરૂર શું છે. તેમણે મૌખિક રીતે કહ્યું કે તેમના વ્યક્તિગત મત મુજબ આવી પ્રવૃત્તિઓ શહેરની અંદર ન હોવી જોઈએ અને શહેરને અનાવશ્યક રીતે પ્રભાવિત ન કરવું જોઈએ. જોકે તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય સરકાર અને સંબંધિત સત્તાધિકારીઓનો છે.

કઈ અરજીની સુનાવણી ચાલી રહી હતી?

આ ટિપ્પણીઓ ઓલ ઇન્ડિયા દલિત ક્રિશ્ચિયન રાઇટ્સ પ્રોટેક્શન કમિટીની અરજીની સુનાવણી દરમિયાન કરવામાં આવી હતી. સંસ્થાએ અદાલત સમક્ષ રજૂઆત કરી હતી કે તેણે જંતર-મંતર ખાતે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન માટે દિલ્હી પોલીસ પાસે મંજૂરી માંગી હતી, પરંતુ અરજીને ઘણા મહિનાઓ સુધી ન તો મંજૂરી આપવામાં આવી અને ન તો નકારી કાઢવામાં આવી. આ કારણે સંસ્થાએ હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો.

અરજદાર પક્ષની દલીલો

અરજદાર તરફથી હાજર વરિષ્ઠ વકીલ સંજય ઘોષે દલીલ કરી કે જુલાઈ મહિનાથી અરજી પેન્ડિંગ રાખવામાં આવી છે. તેમણે અદાલતને જણાવ્યું કે પ્રદર્શનમાં વધુમાં વધુ 75 લોકો ભાગ લેવાના હતા અને એટલી મર્યાદિત સંખ્યાને ધ્યાનમાં લેતાં અરજી પર સમયસર નિર્ણય લેવો જોઈએ હતો. તેમના કહેવા મુજબ પોલીસે અરજીને નકાર્યા વગર લાંબા સમય સુધી બાકી રાખી છે, જેના કારણે સંસ્થાને પોતાના બંધારણીય અધિકારનો ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી પડી રહી છે.

જજની શહેર પર પડતી અસર અંગે ચિંતા

સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ અમિત મહાજને કહ્યું કે તેમની ચિંતા વિરોધના લોકશાહી અધિકારને લઈને નથી, પરંતુ શહેરના સામાન્ય જીવન પર પડતી તેની અસર અંગે છે. તેમણે જણાવ્યું કે જ્યારે મોટા પ્રમાણમાં લોકો રસ્તા પર આવે છે ત્યારે ટ્રાફિક, જાહેર પરિવહન અને આવશ્યક સેવાઓ પ્રભાવિત થાય છે. તેમણે ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે આવી પરિસ્થિતિમાં એમ્બ્યુલન્સ જેવી જરૂરી સેવાઓને પણ અવરોધનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

કેન્દ્ર સરકારનો જવાબ અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહી

સુનાવણી દરમિયાન વધારાના સોલિસિટર જનરલ ચેતન શર્માએ અદાલતને જણાવ્યું કે જંતર-મંતરને વિરોધ પ્રદર્શન માટેના સ્થળ તરીકે ચાલુ રાખવાનો મુદ્દો પહેલેથી જ સુપ્રીમ કોર્ટમાં વિચારાધીન છે. ત્યાં આ બાબતની તપાસ થઈ રહી છે કે ભવિષ્યમાં પણ જંતર-મંતર વિરોધ માટે નિર્ધારિત સ્થળ તરીકે ચાલુ રહેવું જોઈએ કે નહીં. તેમ છતાં જસ્ટિસ મહાજને જણાવ્યું કે તેમના વ્યક્તિગત મત મુજબ શહેરની અંદર આવા પ્રદર્શનોથી બચવું જોઈએ.

‘શું સરકારનું વલણ વિરોધ ન થવાનું છે?’

સુનાવણી દરમિયાન વકીલ સંજય ઘોષે સવાલ કર્યો કે શું સરકારનું વલણ એવું છે કે દિલ્હીમાં કોઈ પણ પ્રકારનું શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન જ ન થવું જોઈએ. તેના જવાબમાં અદાલતે કહ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શન માટે મંજૂરી આપવી કે નહીં તે બાબત પોલીસના મૂલ્યાંકન અને પરિસ્થિતિ પર આધારિત છે. જો કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવામાં મુશ્કેલી હોય તો પોલીસ તે અંગે નિર્ણય લઈ શકે છે.

લોકશાહી અધિકારનો અદાલતે કર્યો સ્વીકાર

જસ્ટિસ મહાજને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે તેઓ શાંતિપૂર્ણ વિરોધના લોકશાહી અધિકાર પર પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા નથી. તેમણે સ્વીકાર્યું કે દરેક નાગરિકને શાંતિપૂર્ણ રીતે પોતાનો અવાજ ઉઠાવવાનો અધિકાર છે, પરંતુ સાથે સાથે તેમણે ભાર મૂક્યો કે વિરોધના કારણે આખું શહેર બંધક જેવી સ્થિતિમાં ન આવી જવું જોઈએ.

તાજેતરના જંતર-મંતર આંદોલનનો સંદર્ભ

આ સુનાવણી એવા સમયે થઈ જ્યારે થોડા સમય પહેલાં જ જંતર-મંતર દેશવ્યાપી યુવા આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યું હતું. આંદોલન બાદ રાજકીય સ્તરે મોટા ફેરફારો થયા હતા અને તે સમયના કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાને પોતાના પદ પરથી રાજીનામું આપ્યું હતું.

કોકરોચ જનતા પાર્ટીની રચનાની પૃષ્ઠભૂમિ

તાજેતરના આંદોલનનું નેતૃત્વ કરનાર કોકરોચ જનતા પાર્ટી (CJP) નામનું સંગઠન એક વિવાદાસ્પદ ઘટનાના બાદ ઉભું થયું હતું. આ વિવાદ ત્યારે સર્જાયો હતો જ્યારે ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશે એક સુનાવણી દરમિયાન બેરોજગાર યુવાનો અંગે કરેલી ટિપ્પણીને લઈને ભારે વિરોધ થયો હતો. ત્યારબાદ મુખ્ય ન્યાયાધીશે અનેક પ્રસંગોએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે તેમના નિવેદનને સંદર્ભથી અલગ રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું.

CJPની પ્રતિક્રિયા

જસ્ટિસ મહાજનની ટિપ્પણીઓ સામે આવ્યા બાદ CJPના મુખ્ય પ્રવક્તા સૌરવ દાસે પ્રતિક્રિયા આપતાં કહ્યું કે જો જંતર-મંતરને વિરોધ માટે બંધ કરવાની વિચારણા કરવામાં આવે છે તો સરકાર સ્પષ્ટ કરે કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ માટે પછી કયું સ્થળ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. તેમણે પ્રશ્ન કર્યો કે શું ઇન્ડિયા ગેટને વિરોધ પ્રદર્શન માટે જાહેર કરવામાં આવશે. તેમના કહેવા મુજબ પહેલા ઇન્ડિયા ગેટ પર પ્રતિબંધ મૂકાયો અને હવે જંતર-મંતર અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે.

શાહીન બાગ ચુકાદાનો ઉલ્લેખ

સુનાવણી દરમિયાન અરજદાર પક્ષે સુપ્રીમ કોર્ટના શાહીન બાગ કેસના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરી કે શાંતિપૂર્ણ વિરોધ લોકશાહી વ્યવસ્થાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. જસ્ટિસ મહાજને આ સિદ્ધાંત સાથે સહમતિ દર્શાવી, પરંતુ ફરી ભાર મૂક્યો કે આવા વિરોધના કારણે સમગ્ર શહેરના સામાન્ય જીવનમાં અવરોધ ન સર્જાવા જોઈએ.

સ્વતંત્રતા દિવસ પહેલાં સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો મુદ્દો

કેન્દ્ર સરકાર તરફથી અદાલતમાં જણાવાયું કે સ્વતંત્રતા દિવસ નજીક હોવાથી સમગ્ર વિસ્તારમાં ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા (CRPC)ની કલમ 144 અમલમાં છે અને સુરક્ષા દળો પહેલેથી જ મોટી સંખ્યામાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે. સરકાર તરફથી એવી ચિંતા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી કે શરૂઆતમાં 75 લોકોની મંજૂરી ધરાવતું પ્રદર્શન ઘણી વખત હજારો લોકો સુધી પહોંચી જાય છે, જેના કારણે કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવી મુશ્કેલ બની શકે છે.

અનુચ્છેદ 19(1)(a) અને અન્ય નાગરિકોના અધિકારો અંગે દલીલ

સરકાર તરફથી વધુમાં દલીલ કરવામાં આવી કે બંધારણના અનુચ્છેદ 19(1)(a) હેઠળ મળેલા અભિવ્યક્તિ સ્વાતંત્ર્યના અધિકારનો ઉપયોગ કરતી વખતે અન્ય નાગરિકોના અધિકારોનું પણ સમાન રીતે રક્ષણ થવું જોઈએ. જો વિરોધના કારણે આખું શહેર પ્રભાવિત થાય, ટ્રાફિક વ્યવસ્થા ખોરવાય અને સામાન્ય લોકો મુશ્કેલીમાં મુકાય, તો બંને પ્રકારના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે.

20 જુલાઈના વિરોધ દરમિયાન શું બન્યું હતું?

તાજેતરના જંતર-મંતર વિરોધ દરમિયાન 20 જુલાઈએ હજારો યુવાનો દ્વારા સંસદ તરફ કૂચ કરવામાં આવી હતી. આ દરમિયાન પોલીસ અને પ્રદર્શનકારીઓ વચ્ચે અથડામણ સર્જાઈ હતી. પોલીસ દ્વારા લાઠીચાર્જ કરવામાં આવ્યો હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. સાથે જ કેટલાક અહેવાલોમાં પેલેટ ગન અને આંસુ ગેસના ગોળાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોવાનું પણ જણાવાયું હતું. પેલેટ ગનથી ઘાયલ થયેલા બે લોકોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં જનહિત અરજી દાખલ કરીને નાગરિકોના વિરોધ પ્રદર્શનને નિયંત્રિત કરવા માટે ધાતુની પેલેટ ગનના સંપૂર્ણ અથવા આંશિક ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવાની માંગ કરી છે.

પ્રદર્શન દરમિયાન શહેર પર પડેલી અસર

તે સમયગાળા દરમિયાન મધ્ય દિલ્હીના અનેક વિસ્તારોમાં લાંબા સમય સુધી ઇન્ટરનેટ સેવાઓ સ્થગિત રાખવામાં આવી હતી. ઉપરાંત ઓછામાં ઓછા 17 મેટ્રો સ્ટેશનોને કેટલાક કલાકો માટે બંધ રાખવામાં આવ્યા હતા જેથી મોટી સંખ્યામાં લોકો જંતર-મંતર સુધી પહોંચી ન શકે. પોલીસે વિરોધ સ્થળથી કેટલાક કિલોમીટર પહેલાં જ લોકોને અટકાવ્યા હતા અને ઓટો-રિક્ષા દ્વારા પહોંચતા લોકોને પણ આગળ વધવા દીધા નહોતા.

ડિલિવરી સેવાઓ અને વેપારીઓ પર અસર

વિરોધ દરમિયાન ટ્રાફિકની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પોલીસે ખાદ્યપદાર્થોની ડિલિવરી કરતી કંપનીઓને સંબંધિત વિસ્તારમાં ડિલિવરી ટાળવા માટે સૂચનાઓ આપી હતી. ઉપરાંત કેટલાક એવા રેસ્ટોરાં સામે પણ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા, જેમણે પ્રદર્શનકારીઓને ભોજન પહોંચાડ્યું હતું અથવા સોશિયલ મીડિયા પર તેમના સમર્થનમાં પોસ્ટ કરી હતી.

હાઈકોર્ટનો અંતિમ આદેશ

સુનાવણીના અંતે દિલ્હી હાઈકોર્ટે જંતર-મંતરને વિરોધ પ્રદર્શન માટેના સ્થળ તરીકે ચાલુ રાખવું કે નહીં તે મુદ્દે કોઈ અંતિમ નિર્ણય આપ્યો નહોતો. અદાલતે માત્ર દિલ્હી પોલીસને ઓલ ઇન્ડિયા દલિત ક્રિશ્ચિયન રાઇટ્સ પ્રોટેક્શન કમિટીની બાકી રહેલી મંજૂરી અરજી પર 8 ઑગસ્ટ સુધીમાં નિર્ણય લેવા સૂચના આપી અને ત્યારબાદ અરજીનો નિકાલ કર્યો. આ સાથે જ જંતર-મંતરના ભવિષ્ય અને શાંતિપૂર્ણ વિરોધના અધિકાર અંગેની વ્યાપક ચર્ચા હજુ પણ ન્યાયિક અને વહીવટી સ્તરે ચાલુ રહેવાની સંભાવના યથાવત રહી છે.