Education System India: ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થા આજે એક એવા દોરમાંથી પસાર થઈ રહી છે જ્યાં તે જ્ઞાનના પ્રકાશને બદલે વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવારો માટે આર્થિક અને માનસિક શોષણનું મશીન બની ગઈ છે. અહેવાલ મુજબ, ભારત સરકારનું શિક્ષણ બજેટ માત્ર ૧૪,૪૦૦ કરોડ રૂપિયા છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે માત્ર પાંચ મુખ્ય પરીક્ષાઓ—SSC, NEET, RRB, JEE અને UPSC—માટે દેશના ૨ કરોડ વિદ્યાર્થીઓ અને તેમના પરિવારો ૩ લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ કરે છે. આ આંકડો સરકારના શિક્ષણ બજેટ કરતા અનેકગણો વધારે છે. આ કોઈ સામાન્ય ખર્ચ નથી, પરંતુ મધ્યમ અને ગરીબ પરિવારોની લોન, દુઃખ અને આંસુઓમાંથી નીકળતી રકમ છે. શું આપણી વ્યવસ્થા માત્ર પાંચ પરીક્ષાઓ સુધી સીમિત રહી ગઈ છે? આ સવાલ આજે દરેક માતા-પિતાના મનમાં છે, જેમના સંતાનો ભવિષ્યના સપના જોતા પહેલા જ સિસ્ટમના દબાણ નીચે કચડાઈ રહ્યા છે.
નીટ (NEET) અને પરીક્ષાના નામે ચાલતી કરોડોની કમાણી
નીટ જેવી પરીક્ષાઓમાં ૨૨ લાખ વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લે છે, જેમના ખિસ્સામાંથી દર વર્ષે ૧.૩૨ લાખ કરોડ રૂપિયા ખેંચવામાં આવે છે. સંસદીય સમિતિના રિપોર્ટ મુજબ, નેશનલ ટેસ્ટિંગ એજન્સી (NTA) એ પરીક્ષા ફીના નામે ૩૫૦૦ કરોડથી વધુની વસૂલાત કરી છે, જેમાંથી તેનો મોટો હિસ્સો નફા તરીકે જમા થયો છે. એક સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય પરિવારનો વિદ્યાર્થી જ્યારે NEET ની તૈયારી કરવા નીકળે છે, ત્યારે બે વર્ષના કોચિંગ, હોસ્ટેલ અને અન્ય ખર્ચાઓ મળીને ૪ લાખ રૂપિયાથી વધુનો ખર્ચ થાય છે. ઘણા ખેડૂતો અને નાના નોકરિયાતો આ પૈસા માટે બેંક લોન લે છે. જો પરીક્ષામાં નિષ્ફળતા મળે—જેની શક્યતા ૨૩ લાખમાંથી ૨૨ લાખ વિદ્યાર્થીઓ માટે નિશ્ચિત જ છે—તો આખું પરિવાર આર્થિક રીતે પાયમાલ થઈ જાય છે. આ લૂંટ પર કોઈ અંકુશ નથી, જાણે શિક્ષણ હવે માત્ર અમીરોનો ખેલ બની ગયું હોય.
આ સિસ્ટમનું સૌથી દર્દનાક પાસું એ છે કે તે યુવાનોને રોજગાર આપવાને બદલે માત્ર કમાણીનું સાધન બની ગઈ છે. ૩૦૦૦ વિદ્યાર્થીઓની ભીડમાંથી માંડ એકાદ આઈએએસ (IAS) કે આઈઆઈટી (IIT) માં પ્રવેશ મેળવી શકે છે. NEET માં પણ ૧૮૦ જેટલા વિદ્યાર્થીઓ જ સફળ થાય છે. બાકીના વિદ્યાર્થીઓનું શું? આ લાખો વિદ્યાર્થીઓ પોતાનું જીવન અને પરિવારનું ધન હોમ્યા પછી જ્યારે નિષ્ફળતાનો સામનો કરે છે, ત્યારે તેમની માનસિક સ્થિતિ શું હશે? રાહુલ ગાંધીએ કોટાની સભામાં આકાંક્ષા નામની એક વિદ્યાર્થિનીની ચિઠ્ઠી વાંચી સંભળાવી હતી, જેણે આત્મહત્યા કરતા પહેલા લખ્યું હતું કે, “સોરી મમ્મી-પાપા, મેં બધું બરબાદ કરી દીધું.” આ આકાંક્ષાની ભૂલ નહોતી, પણ એ સિસ્ટમની ભૂલ હતી જેણે તેને પ્રેશર કૂકરમાં જીવવા મજબૂર કરી દીધી. શું આપણી સરકાર આ આત્મહત્યાઓની જવાબદારી લેવા તૈયાર છે?
રાજકારણની ગંદી રમત અને વિદ્યાર્થીઓની મજબૂરી
જ્યારે વિદ્યાર્થીઓ આત્મહત્યા કરે છે, ત્યારે રાજકીય પક્ષો એકબીજા પર આરોપ લગાવવામાં વ્યસ્ત થઈ જાય છે. જ્યારે રાહુલ ગાંધી કોટા પહોંચ્યા ત્યારે ભાજપના નેતાઓએ પરીક્ષાના ૭૨ કલાક પહેલા રેલી કરવાનો વિરોધ કર્યો, પરંતુ જ્યારે પેપર લીક થાય છે કે સીબીએસઈમાં ગોટાળા થાય છે ત્યારે આ જ પક્ષોની હમદર્દી ક્યાં હોય છે? શિક્ષણ મંત્રી હોય કે શાસક પક્ષના નેતાઓ, તેઓ જવાબદારી લેવાને બદલે હંમેશા બચાવની મુદ્રામાં રહે છે. નીટ જેવી મહત્વની પરીક્ષાઓ બપોરના સમયે લેવી અને ગરમીમાં વિદ્યાર્થીઓને હાલાકી આપવી એ કયા પ્રકારની સંવેદનશીલતા છે? સરકારનું ધ્યાન શિક્ષણ સુધારવા કરતા પ્રચાર અને ઈવેન્ટ્સ પર વધુ હોય છે, જેના કારણે શિક્ષણ ક્ષેત્રે અંધાધૂંધી વ્યાપેલી છે.
શું શિક્ષણ ખરેખર દેશનો મુખ્ય રાજકીય મુદ્દો બની શકશે?
ભારતની જવાની આજે એક એવી રાજનીતિમાં ફસાયેલી છે જે તેમને મુસ્લિમ દ્વેષ અને સાંપ્રદાયિક નફરતના સુખમાં ડૂબાડી રાખે છે. શિક્ષણને મુદ્દો બનાવવા માટે યુવાનોને આ ‘હિન્દુ-મુસ્લિમ’ ની રાજનીતિમાંથી બહાર આવવું પડશે. શું દેશની જવાની હવે પોતાની કોલેજો અને રોજગાર વિશે સવાલ કરવા તૈયાર છે? જ્યારે દેશની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અને બંધારણીય સંસ્થાઓ પરથી વિશ્વાસ ઉઠી રહ્યો હોય, ત્યારે માત્ર પાંચ પરીક્ષાઓ સુધારી દેવાથી આખી જવાનીનું ભવિષ્ય નહીં બદલાય. જરૂરી છે કે શિક્ષણના ખાનગીકરણની નીતિ પર કડક સવાલ થાય અને સરકારી શિક્ષણ વ્યવસ્થાને ફરી જીવંત કરવામાં આવે.
સિસ્ટમ બદલવાની અનિવાર્યતા
આ દેશ માટે તે દુર્ભાગ્યપૂર્ણ છે કે શિક્ષણ એક વેપાર બની ગયો છે. એક એવી શિક્ષણ વ્યવસ્થા જે વિદ્યાર્થીઓને મોટા સપના જોવાનું સાહસ આપે, તે આજે તેમને આત્મહત્યા કરવા પ્રેરે છે. શું આપણી કોલેજો આપણને પ્રશ્ન કરવાનું શીખવે છે? નથી શીખવતી, કારણ કે તેને પ્રશ્ન કરનારા વિદ્યાર્થીઓ નથી જોઈતા, તેને તો આજ્ઞાકારી ભીડ જોઈએ છે. રાહુલ ગાંધીએ આ મુદ્દો ઉઠાવીને એક મોટું જોખમ લીધું છે, પરંતુ સત્ય એ છે કે જ્યાં સુધી યુવાનો, શિક્ષણ, રોજગાર અને સરકારી સંસ્થાઓની ગુણવત્તા પર સવાલ નહીં કરે, ત્યાં સુધી આ શોષણ મશીન ચાલતું જ રહેશે. સપના જોવાનો અધિકાર દરેક ભારતીય બાળકનો છે, અને તે અધિકાર છીનવી લેનારી આ સિસ્ટમને બદલવી જ પડશે.
આ પણ વાંચો:
