US-Iran Deal: ફેબ્રુઆરી મહિનામાં શરૂ થયેલો વૈશ્વિક તણાવ, જે એક સમયે ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની આશંકા જન્માવી રહ્યો હતો, તે ૧૮ જૂને એક અચાનક અને આશ્ચર્યજનક વળાંક સાથે સમાપ્ત થયો છે. જે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનમાં ‘રિજીમ ચેન્જ’ (સત્તા પરિવર્તન) અને ઈરાની સરકારને તબાહ-બર્બાદ કરવાના શપથ લીધા હતા, તે જ ટ્રમ્પ આજે ઈરાન સામે એક રીતે ઘૂંટણ ટેકતા નજર આવી રહ્યા છે. આ ૧૧૦ દિવસોનો ‘તમાશો’ જે રીતે સમાપ્ત થયો છે, તેણે દુનિયાને ચોંકાવી દીધી છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતામાં તૈયાર થયેલું આ મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MOU) એ સાબિત કરે છે કે અમેરિકા એક પરાજિત પક્ષ તરીકે બહાર આવ્યું છે, જ્યારે ઈરાન એક મોટી અને મજબૂત તાકાત તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. કોઈએ કલ્પના પણ કરી નહોતી કે જે દેશને નષ્ટ કરવાની વાતો થતી હતી, તે આટલી મોટી શરતો સાથે આ સમજૂતીમાંથી બહાર આવશે.
અમેરિકી ઉદ્દેશ્યોની નિષ્ફળતા
જ્યારે યુદ્ધની શરૂઆત થઈ ત્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ત્રણ મુખ્ય લક્ષ્યો હતા: ઈરાનમાં સત્તા પરિવર્તન, બેલેસ્ટિક મિસાઈલ ઉત્પાદનનો ખાતમો અને ઈરાનનો પરમાણુ કાર્યક્રમ ખતમ કરવો. પરંતુ આ એમઓયુમાં આ ત્રણમાંથી એક પણ ઉદ્દેશ્ય સિદ્ધ થયેલો દેખાતો નથી. અમેરિકી જનતા હવે સવાલ પૂછી રહી છે કે જો આટલું જ પરિણામ લાવવાનું હતું, તો હજારો લોકોના જીવ જોખમમાં મૂકીને અને અર્થતંત્રને તબાહ કરીને આ જંગ કર્યો જ કેમ? જે વાતો પર ઈરાન જંગ પહેલા હસ્તાક્ષર કરવા તૈયાર હતું, તેના પર જ હવે સમજૂતી થઈ છે. મિસાઈલ પ્રોગ્રામ હોય કે ઈરાનના પ્રાદેશિક સહયોગીઓ (હમાસ, હિઝબુલ્લાહ, હુથીઓ), અમેરિકા આમાંથી એક પણ મુદ્દા પર ઈરાનને ઝુકાવી શક્યું નથી. ટ્રમ્પનો આ યુ-ટર્ન એ સાબિત કરે છે કે તેમનો અસલી ઈરાદો ક્યારેય સફળ થઈ શક્યો નથી.
ઈઝરાયેલનો રાજકીય સ્વાર્થ અને સમજૂતી માટેનો ખતરો
આ ડીલના અમલીકરણમાં સૌથી મોટું જોખમ ઈઝરાયેલ અને વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહૂ છે. ઈઝરાયેલમાં આવનારી ચૂંટણી અને નેતન્યાહૂ પર તોળાઈ રહેલા ભ્રષ્ટાચારના કેસને જોતા, તેમને જંગ ચાલુ રહેવામાં જ પોતાનો રાજકીય ફાયદો દેખાય છે. નેતન્યાહૂ આ સમજૂતીને સબોટાજ (તોડવા) માટે પૂરી કોશિશ કરી રહ્યા છે અને હજુ પણ લેબનોન પર હુમલા જારી રાખ્યા છે. સવાલ એ છે કે શું ટ્રમ્પ ઈઝરાયેલને રોકવા માટે પૂરતા પ્રતિબદ્ધ છે? અમેરિકા ઈઝરાયેલનો પોતાની સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ માટે સાધન તરીકે ઉપયોગ તો કરે છે, પરંતુ જ્યારે ઈઝરાયેલ જંગ લંબાવવા માંગતું હોય, ત્યારે ટ્રમ્પનું નેતૃત્વ કસોટી પર છે. જો આ ડીલ નિષ્ફળ જાય તો તેનું સૌથી મોટું કારણ ઈઝરાયેલની જીદ અને અમેરિકાની નબળી ઈચ્છાશક્તિ હશે.
ઈરાનનું કમબેક અને મધ્ય પૂર્વમાં બદલાતો નકશો
ઈરાને માત્ર પોતાની આબરૂ જ નથી બચાવી, પણ અમેરિકા પાસેથી છેલ્લા ૪૦ વર્ષના પ્રતિબંધો હટાવવાનું અને લગભગ ૩૦૦ થી ૪૦૦ અબજ ડોલરનું આર્થિક પેકેજ મેળવી લીધું છે. આ જંગે સાબિત કર્યું છે કે ઈરાન પાસે રહેલા મિસાઈલ્સ જ તેમનો સૌથી મોટો સુરક્ષા કવચ છે. ભૌગોલિક રાજનીતિના દ્રષ્ટિકોણથી, આખા વિસ્તારનો નકશો બદલાઈ ગયો છે. સાઉદી અરેબિયા, યુએઈ અને અન્ય ગલ્ફ દેશો પણ હવે સમજી ગયા છે કે અમેરિકા સાથેનો સંબંધ તેમને સુરક્ષા આપવાને બદલે વધુ જોખમમાં મૂકે છે. ઈરાન હવે એક સ્થાપિત પ્રાદેશિક તાકાત તરીકે ઉભરી આવ્યું છે અને અમેરિકાનો સુપર પાવર તરીકેનો દરજ્જો ડાયલ્યુટ થઈ રહ્યો છે. આ સમજૂતીથી ગલ્ફ સ્ટેટ્સ અને ઈરાન વચ્ચે એક નવા સંબંધોની શરૂઆત થઈ શકે છે જે અમેરિકાની પ્રાદેશિક પકડને હંમેશ માટે નબળી પાડી દેશે.
ભારતની ભૂમિકા: એક ‘વિશ્વ ગુરુ’ ની ગેરહાજરી?
આ આખા ગંભીર વૈશ્વિક કટોકટીના સમયમાં ભારત ક્યાં હતું? જ્યારે ઈરાન પર હુમલા થઈ રહ્યા હતા, ત્યારે વડાપ્રધાન મોદી ઈઝરાયેલની સંસદમાં ‘ફાધરલેન્ડ’ અને ‘મધરલેન્ડ’ ની વાતો કરી રહ્યા હતા. ભારતની સરકાર આ આખા સંઘર્ષમાં ક્યાંય મેદાનમાં દેખાઈ નહીં. જ્યારે ભારતીય સેલર્સના મોત થયા ત્યારે પણ સરકારનો અવાજ અત્યંત નબળો હતો. ટ્રમ્પ જ્યારે આખા વિસ્તારમાં શાંતિનો દાવો કરે છે, ત્યારે મોદીજી તેમને અભિનંદન આપે છે, જે ભારતની વિદેશ નીતિની લાચારી દર્શાવે છે. રશિયા-યુક્રેન જંગમાં “આ જંગનો સમય નથી” તેમ બોલનારા મોદી સરકાર ટ્રમ્પ સામે કેમ ચૂપ છે? ભારતના નાગરિકોના જીવ ગયા, આખો વિસ્તાર અશાંત રહ્યો, પણ ભારતની મોદી સરકાર આ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમમાંથી સંપૂર્ણપણે ગેરહાજર અને માત્ર એક પ્રેક્ષક બનીને રહી ગઈ. આ ભારતની કૂટનીતિની નિષ્ફળતા છે કે આપણે કોઈ પણ મોટા નિર્ણયમાં ખેલાડી તરીકે પણ ગણાતા નથી.
એક નવા યુગનો પ્રારંભ અને અમેરિકાનો પરાજય
આ સમગ્ર ૧૧૦ દિવસના જંગે વિશ્વને સમજાવી દીધું છે કે અમેરિકા હવે પહેલા જેવું ‘સુપર પાવર’ નથી રહ્યું. આ ઘટનાક્રમ બાદ મલ્ટીપોલર વર્લ્ડની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે. ઈરાનનું આ પ્રકારે વિજેતા બનીને બહાર આવવું એ અમેરિકા માટે મોટો ધક્કો છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે જે જંગ છેડ્યો, તે તેમની પોતાની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો અને રાજકીય અસ્થિરતાનું કારણ બન્યો છે. આ ડીલની ભવિષ્યમાં ઘણી અનિશ્ચિતતાઓ છે, પણ એક વાત નક્કી છે કે વિશ્વનું પાવર સેન્ટર હવે બદલાઈ રહ્યું છે. ભારત જેવી મહાસત્તા બનવાનું સ્વપ્ન જોતી સરકારોએ હવે સમજવાની જરૂર છે કે જો તે વૈશ્વિક ઘટનાઓમાં માત્ર પ્રેક્ષક બની રહેશે, તો ઈતિહાસ તેમને ક્યારેય ક્ષમા નહીં કરે.
આ પણ વાંચો:
