Ice Cream vs Frozen Dessert: આઈસ્ક્રીમ અને ફ્રોઝન ડેઝર્ટ વચ્ચેનો વિવાદ માત્ર સામગ્રીનો નથી, પરંતુ તે ગ્રાહકો સાથે કરવામાં આવતી એક મોટી વ્યવસ્થિત છેતરપિંડી છે. સામાન્ય માણસ જ્યારે બજારમાં જઈને આઈસ્ક્રીમ ખરીદે છે, ત્યારે તે માને છે કે તે દૂધથી બનેલું શુદ્ધ ઉત્પાદન ખાઈ રહ્યો છે. પરંતુ સત્ય એ છે કે, દાયકાઓથી મોટી કંપનીઓ સસ્તા પામ ઓઈલ કે વનસ્પતિ તેલનો ઉપયોગ કરીને તેને ‘ફ્રોઝન ડેઝર્ટ’ ના નામે આઈસ્ક્રીમની જેમ જ વેચી રહી છે. તાજેતરમાં ‘ક્વોલિટી વોલ્સ’ જેવી દિગ્ગજ બ્રાન્ડનું ૨૦૨૭ સુધીમાં ૧૦૦ ટકા દૂધ આધારિત આઈસ્ક્રીમમાં પરિવર્તિત થવાનું એલાન સાબિત કરે છે કે ગ્રાહકો હવે જાગૃત થઈ રહ્યા છે અને કંપનીઓને આખરે પોતાની નૈતિકતા બદલવાની ફરજ પડી છે. પરંતુ જે કંપનીઓએ દાયકાઓ સુધી સસ્તા તેલના નામે કરોડોનો નફો કર્યો, તેમની નૈતિકતા પર સવાલ ઉઠાવવા તો અત્યંત જરૂરી છે.
નિયમોની માયાજાળ અને મોટી કંપનીઓનો ખેલ
ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષા અને માનક પ્રાધિકરણ (FSSAI) ના નિયમો મુજબ, આઈસ્ક્રીમ તે જ છે જેમાં ઓછામાં ઓછું ૧૦ ટકા ‘મિલ્ક ફેટ’ (દૂધની ચરબી) હોય. જ્યારે ફ્રોઝન ડેઝર્ટમાં દૂધની જગ્યાએ વનસ્પતિ તેલ વપરાય છે. આઝાદી પછી ઘણા દાયકાઓ સુધી આઈસ્ક્રીમ ક્ષેત્ર નાના ઉદ્યોગો માટે અનામત હતું, જેના કારણે મોટી મલ્ટીનેશનલ કંપનીઓ અહીં પગ પેસારો કરી શકતી નહોતી. પરંતુ ૧૯૯૦ ના દાયકામાં જ્યારે આ નિયમોમાં બાકોરાં પડ્યા અને મોટી કંપનીઓએ ભારતીય બજારમાં પ્રવેશ કર્યો, ત્યારે તેમણે આ કાયદાકીય મર્યાદાઓમાંથી બચવા માટે ‘ફ્રોઝન ડેઝર્ટ’ નામની એક નવી જ શ્રેણી શોધી કાઢી. આ કોઈ અકસ્માત નહોતો, પરંતુ સસ્તા ઉત્પાદન દ્વારા વધુ નફો કમાવવાની એક ચતુર કોર્પોરેટ રણનીતિ હતી. ગ્રાહકોને તો આજે પણ ખબર નથી કે તેઓ જે કોર્નેટ્ટો કે મેગ્નમ ખાઈ રહ્યા હતા, તે ખરેખર આઈસ્ક્રીમ હતા કે વનસ્પતિ તેલનું જામી ગયેલું મિશ્રણ.
કિંમતનું ગણિત અને સ્વાસ્થ્યનો ભોગ
વનસ્પતિ તેલ કે પામ ઓઈલની કિંમત ડેરી ફેટ કરતા ૩ થી ૪ ગણી ઓછી હોય છે. જ્યાં ડેરી ફેટ ૬૦૦ રૂપિયે કિલો હોય, ત્યાં પામ ઓઈલ માત્ર ૧૫૦ થી ૨૦૦ રૂપિયે મળે છે. આ આર્થિક ફાયદાને કારણે જ કંપનીઓએ ફ્રોઝન ડેઝર્ટને પ્રોત્સાહન આપ્યું. પામ ઓઈલને નકારાત્મક રીતે જોવામાં આવે છે કારણ કે તેમાં હૃદયના રોગોનું જોખમ વધારતી સંતૃપ્ત વસા (Saturated Fat) વધુ હોય છે. જોકે કંપનીઓના પ્રતિનિધિઓ પામ ઓઈલના બચાવમાં તર્ક આપે છે કે માખણમાં પણ સેચ્યુરેટેડ ફેટ હોય છે, પરંતુ આ તર્ક ગ્રાહકને મૂર્ખ બનાવવાનો એક પ્રયાસ માત્ર છે. શું આપણે દૂધની શુદ્ધતા અને તેલની કેમિકલ પ્રોસેસ્ડ દુનિયાની સરખામણી કરી શકીએ? ગ્રાહકોને સ્વાદના નામે જે ક્રીમી અનુભવ આપવામાં આવે છે, તે ડેરી ફેટ જેવો જ હોય છે, જે ગ્રાહકોને કાયમ માટે અંધારામાં રાખે છે.
લેબલિંગની ચાલાકી
FSSAI એ ૨૦૧૭ થી ૨૦૨૨ દરમિયાન લેબલિંગના નિયમો તો બનાવ્યા કે ફ્રોઝન ડેઝર્ટ પર સ્પષ્ટ લખવું જોઈએ, પરંતુ આ નિયમોની અમલવારી કેટલી નબળી છે તે કોઈનાથી છુપાયેલું નથી. કોઈ પણ સામાન્ય ગ્રાહક જ્યારે આઈસ્ક્રીમ પાર્લર કે દુકાનેથી ઠંડી વસ્તુ લે છે, ત્યારે તે રેપર પરના નાના અક્ષરો વાંચવા બેસતો નથી. કંપનીઓ ખૂબ જ ચાલાકીથી ‘ફ્રોઝન ડેઝર્ટ’ શબ્દને બ્રાન્ડ નામની આસપાસથી દૂર રાખે છે. ગ્રાહક અધિકાર સંગઠનોએ વારંવાર ચેતવણી આપી છે કે બ્રાન્ડ્સ પોતાની ઓળખ છુપાવવામાં માહિર છે. આ એક એવી ઉદ્યોગ પ્રથા છે જ્યાં પારદર્શિતાના નામે માત્ર કાયદાકીય ફોર્માલિટી પૂર્ણ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ગ્રાહકની જાગૃતિ વધે તેવા કોઈ પ્રયત્નો કરવામાં આવતા નથી.
અમૂલ વિરુદ્ધ HUL
૨૦૧૭ માં અમૂલે જ્યારે જાહેરાત આપી કે “અસલી દૂધ” થી બનેલી આઈસ્ક્રીમ ખાઓ, ત્યારે હિંડુસ્તાન યુનિલિવર જેવી મોટી કંપનીઓ કોર્ટમાં પહોંચી ગઈ હતી. બોમ્બે હાઈકોર્ટે તે જાહેરાત રોકી દીધી કારણ કે તે સમગ્ર ફ્રોઝન ડેઝર્ટ વર્ગને બદનામ કરતી હતી. આ ઘટના સ્પષ્ટ કરે છે કે જ્યારે ઉદ્યોગમાં શુદ્ધતાની વાત આવે, ત્યારે મોટી કંપનીઓ પોતાના બિઝનેસ મોડેલને બચાવવા માટે કોઈ પણ હદ સુધી જઈ શકે છે. તે બેઠકોમાં પણ ફ્રોઝન ડેઝર્ટ કંપનીઓએ માંગ કરી હતી કે તેમના ઉત્પાદનોને પણ ‘આઈસ્ક્રીમ’ કહેવામાં આવે, જે સદંતર ખોટું હતું. તેઓ પોતાનો ડાઘ દૂર કરવા માંગતા હતા, ન કે ગ્રાહકોને સાચું જ્ઞાન આપવા. આ આખી લડાઈ માત્ર માર્કેટ શેર મેળવવાની હતી, જે ક્યારેય ગ્રાહકોના હિતમાં નહોતી.
શું ગ્રાહકો જાગૃત થશે?
આજનું બજાર ૨૮,૦૦૦ કરોડના આઈસ્ક્રીમ અને ૪૫,૦૦૦ કરોડના ફ્રોઝન ડેઝર્ટમાં વહેંચાયેલું છે. ફ્રોઝન ડેઝર્ટનો મોટો હિસ્સો હોવાનું કારણ તેની સસ્તી કિંમત છે, જે ભારત જેવા ભાવ-સંવેદનશીલ બજારમાં વધુ લોકોને આકર્ષે છે. પરંતુ ગુણવત્તા પસંદ કરનારા લોકો હવે દૂધ આધારિત આઈસ્ક્રીમ તરફ વળી રહ્યા છે. અરુણ આઈસ્ક્રીમ્સ જેવી કંપનીઓ પણ સ્વીકારે છે કે ગ્રાહકો હવે શુદ્ધતા શોધે છે. અંતે, નિર્ણય ગ્રાહકોનો જ છે. જો આપણે સમજદારીથી લેબલ વાંચીને જ ખરીદી કરીશું, તો કંપનીઓને પણ પામ ઓઈલ અને કેમિકલ પ્રોસેસ્ડ ફેટનો ઉપયોગ ઘટાડવો પડશે. સ્વાદના નામે સ્વાસ્થ્ય સાથે થતી આ રમત બંધ કરવી એ હવે ગ્રાહકોના હાથમાં છે.
આ પણ વાંચો:
