Gyanesh Kumar Controversy: મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદે હવે માત્ર ચૂંટણી પંચની આંતરિક કામગીરી પૂરતો મુદ્દો ન રહેતા કેન્દ્ર સરકારની વિશ્વસનીયતા અને ચૂંટણી પ્રક્રિયા પરના જાહેર વિશ્વાસ અંગે પણ ચર્ચા ઊભી કરી છે. જ્ઞાનેશ કુમાર સામે છેલ્લા કેટલાક સમયથી પક્ષપાત અને ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં દખલગીરી જેવા આક્ષેપો કરવામાં આવી રહ્યા છે. તાજેતરમાં ચૂંટણી પંચની અંદરના મતભેદો અંગે સામે આવેલા અહેવાલોએ આ ચર્ચાને વધુ વેગ આપ્યો છે. જોકે આ તમામ આક્ષેપો અંગે ચૂંટણી પંચ અને સરકારનું સત્તાવાર વલણ પણ મહત્વપૂર્ણ છે.
રાજીનામાની માંગ વચ્ચે સરકારની ભૂમિકા પર સવાલ
જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવાની અથવા તેમના રાજીનામાની માંગ હવે રાજકીય ચર્ચાનો મુદ્દો બની છે. આ મુદ્દે પ્રશ્ન એ છે કે જો કોઈ બંધારણીય સંસ્થા અંગે જાહેર વિશ્વાસ સતત ઘટતો હોવાનો દાવો કરવામાં આવે, તો સરકાર તેની સામે શું પગલાં લેવાની અપેક્ષા રાખે છે? શું સરકાર માત્ર આક્ષેપોને રાજકીય વિરોધ તરીકે જોતી રહેશે કે ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગે ઉઠેલા સવાલોની સ્વતંત્ર સમીક્ષા પણ કરાવશે?
સરકાર જ્ઞાનેશને હટાવવામાં કેમ ખચકાઈ શકે?
જ્ઞાનેશ કુમારને હટાવવાથી સીધી અસર વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની સરકારની છબી પર પડી શકે છે. કારણ કે ચૂંટણી પંચ એક બંધારણીય સંસ્થા છે અને તેના વડા સામે કાર્યવાહી કરવી એ સરકારના વલણ અંગે પણ રાજકીય સંદેશ આપી શકે છે. વિપક્ષ એવો સવાલ ઉઠાવી શકે છે કે સરકાર ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતાને કેવી રીતે જુએ છે અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સામે ગંભીર આરોપો ઊભા થાય ત્યારે જવાબદારી નક્કી કરવાની પ્રક્રિયા શું છે.
UPAના ઉદાહરણ સાથે વર્તમાન સ્થિતિની સરખામણી
UPA સરકારના અંતિમ સમયગાળાનો ઉલ્લેખ કરીને દલીલ કરવામાં આવી છે કે ત્યારે વિવાદોમાં ઘેરાયેલા કેટલાક લોકોને હટાવવાના નિર્ણયથી સરકાર પર દબાણ વધ્યું હતું. વર્તમાન સરકાર અગાઉની સરકાર જેવી સ્થિતિ ઊભી થવા દેવા માગતી નથી. આ સંદર્ભમાં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે શું કોઈ અધિકારીને પદ પર જાળવી રાખવાનો નિર્ણય સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાના આધારે થાય છે કે રાજકીય નુકસાનની ગણતરી પણ તેમાં મહત્વની બને છે?
દિલ્હી SIRથી વિવાદ વધુ ઉગ્ર બન્યો
દિલ્હીની SIR પ્રક્રિયાએ પણ ચૂંટણી વ્યવસ્થા અંગેના સવાલોને વધુ મહત્વ આપ્યું છે. ઉપલબ્ધ આંકડા મુજબ દિલ્હીમાં આશરે 1.45 કરોડ મતદારોમાંથી SIR દરમિયાન આશરે 47 લાખ નામ ડ્રાફ્ટ યાદીમાંથી બહાર થયા હતા. ત્યારબાદ આશરે 97 લાખ મતદારોની યાદીમાં રહેલા લગભગ 33 લાખ લોકોને તેમની વિગતો અંગે ગડબડના કારણોસર નોટિસ આપવામાં આવી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રક્રિયાને લઈને મતદાર અધિકાર અને ચકાસણીની પારદર્શિતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
મતદાર યાદી અંગે સરકાર અને ચૂંટણી પંચ પાસે શું જવાબ?
જો લાખો મતદારોના નામ યાદીમાંથી બહાર થાય અને ત્યારબાદ લાખો લોકોને ફરી પોતાની પાત્રતા સાબિત કરવા માટે નોટિસ મળે, તો તેની પ્રક્રિયા અંગે સંપૂર્ણ પારદર્શિતા જરૂરી બને છે. સરકાર અને ચૂંટણી પંચે સ્પષ્ટ કરવું પડે કે કેટલાં નામ કયા કારણોસર દૂર થયા, કેટલાં નામ પુનઃસ્થાપિત થયા અને દરેક મતદારને વાંધો નોંધાવવા તથા અપીલ કરવાની પૂરતી તક કેવી રીતે આપવામાં આવી. આ પ્રક્રિયામાં ભૂલ થાય તો જવાબદારી કોની રહેશે તે પણ સ્પષ્ટ થવું જરૂરી છે.
2027ની ઉત્તર પ્રદેશ ચૂંટણીનું મહત્વ
આ સમગ્ર વિવાદમાં આગામી ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણીનો પણ ઉલ્લેખ થઈ રહ્યો છે. ચૂંટણી ફેબ્રુઆરી-માર્ચ 2027માં યોજાવાની છે અને જ્ઞાનેશ કુમારે ચૂંટણી સમયસર યોજાવાની વાત કરી હોવાનું લેખમાં જણાવાયું છે. ઉત્તર પ્રદેશ દેશનું સૌથી મોટું રાજકીય રાજ્ય હોવાથી ત્યાંની ચૂંટણી પ્રક્રિયા અંગેનો જાહેર વિશ્વાસ રાષ્ટ્રીય સ્તરે પણ મહત્વ ધરાવે છે. જો ચૂંટણી પરિણામ પહેલાંથી જ વિવાદાસ્પદ પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાઈ જાય તો પરિણામ બાદ પણ તેની વિશ્વસનીયતા અંગે સવાલો ઊભા થઈ શકે છે.
સરકાર માટે હવે મુખ્ય સવાલો
સરકાર સામે મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે ચૂંટણી પંચની સ્વાયત્તતા અને જનવિશ્વાસ જાળવવા માટે તે કઈ પારદર્શક વ્યવસ્થા અપનાવશે? જ્ઞાનેશ કુમાર સામેના આરોપોની સ્વતંત્ર તપાસ થશે કે નહીં? ચૂંટણી પંચની આંતરિક અસંમતિઓ અને SIR સંબંધિત નિર્ણયો અંગે સંપૂર્ણ માહિતી જાહેર કરવામાં આવશે કે નહીં? લાખો મતદારોની યાદી સંબંધિત નિર્ણયોમાં કોઈ ભૂલ સાબિત થાય તો જવાબદારી કેવી રીતે નક્કી થશે? અને સૌથી મહત્વનું, આગામી ચૂંટણીઓ પહેલાં મતદારોને ચૂંટણી પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ અને પારદર્શક હોવાનો વિશ્વાસ અપાવવા સરકાર કયા પગલાં લેશે?
ચૂંટણી પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ સૌથી મોટો મુદ્દો
ચૂંટણીમાં જીત કે હારથી આગળની બાબત એ છે કે મતદારોને પ્રક્રિયા પર વિશ્વાસ રહે. જ્ઞાનેશ કુમાર અંગેનો વિવાદ વ્યક્તિગત રાજકીય આક્ષેપોથી આગળ જઈને ચૂંટણી પંચની સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતા, મતદાર યાદીની પારદર્શિતા અને સરકાર-ચૂંટણી પંચના સંબંધો અંગે ચર્ચા ઊભી કરી રહ્યો છે. હવે આ ચર્ચાનો અંત માત્ર રાજકીય નિવેદનોથી નહીં, પરંતુ સ્પષ્ટ પ્રક્રિયા, જાહેર આંકડા અને જવાબદારી નક્કી કરવાની વ્યવસ્થાથી જ આવી શકે છે.
