Mayawati BSP Crisis: બહુજન સમાજ પાર્ટી (BSP) હાલમાં તેના રાજકીય અસ્તિત્વના સૌથી મુશ્કેલ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. એક સમય એવો હતો જ્યારે પાર્ટીએ લોકસભામાં 21 બેઠકો સુધીનો આંકડો હાંસલ કર્યો હતો, પરંતુ 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં એક પણ બેઠક જીતી શકી નહોતી. હવે રાજ્યસભામાં રહેલી પાર્ટીની એકમાત્ર બેઠક પણ 25 નવેમ્બરે કાર્યકાળ પૂર્ણ થતાં સમાપ્ત થશે. આ પછી લગભગ 37 વર્ષમાં પહેલીવાર સંસદમાં BSPનું કોઈ પ્રતિનિધિત્વ રહેશે નહીં.
માયાવતીએ ઈશાન આનંદને રાષ્ટ્રીય કોઓર્ડિનેટર બનાવ્યા
આ રાજકીય પડકારો વચ્ચે BSP સુપ્રીમો માયાવતીએ પોતાના નાના ભત્રીજા ઈશાન આનંદને પાર્ટીના નવા રાષ્ટ્રીય કોઓર્ડિનેટર તરીકે નિયુક્ત કર્યા છે. આ જવાબદારી અગાઉ તેમના મોટા ભાઈ આકાશ આનંદ પાસે હતી. આકાશ આનંદને પાર્ટીની તમામ જવાબદારીઓમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે. માયાવતીએ અગાઉ તેમને પાર્ટીમાંથી પણ હાંકી કાઢ્યા હતા. પાર્ટીના આંતરિક વર્તુળોમાં આ નિર્ણયને લઈને નેતૃત્વની કાર્યશૈલી અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. કેટલાક લોકોનું માનવું છે કે સંગઠનાત્મક પડકારો વચ્ચે પાર્ટીના ભવિષ્ય અંગે વધુ વ્યાપક ચર્ચાની જરૂર છે.
ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ BSP પાસે કોઈ ધારાસભ્ય નથી
BSPની મુશ્કેલી માત્ર સંસદ સુધી મર્યાદિત નથી. ઉત્તર પ્રદેશની 403 સભ્યોની વિધાનસભામાં પણ હવે પાર્ટીનો એક પણ ધારાસભ્ય નથી. બલિયા જિલ્લાની રસડા વિધાનસભા બેઠકના BSP ધારાસભ્ય ઉમાશંકર સિંહનું ઑગસ્ટમાં 55 વર્ષની વયે અવસાન થયું હતું. તેમના નિધન બાદ વિધાનસભામાં BSPનું પ્રતિનિધિત્વ શૂન્ય થયું. વિધાન પરિષદમાં પણ પાર્ટીનો કોઈ સભ્ય નથી.
રાજ્યસભાની એકમાત્ર બેઠક પણ નવેમ્બરમાં જશે
હાલમાં BSPના રાજ્યસભામાં માત્ર રામજી ગૌતમ સાંસદ છે. તેમનો કાર્યકાળ 25 નવેમ્બરે પૂર્ણ થશે. ઉત્તર પ્રદેશની 10 રાજ્યસભા બેઠકો માટે 16 ઑક્ટોબરે દ્વિવાર્ષિક ચૂંટણી યોજાવાની છે. એક ઉમેદવારને જીતવા માટે 37 પ્રથમ પસંદગીના ધારાસભ્ય મતની જરૂર પડશે. પરંતુ BSP પાસે ઉત્તર પ્રદેશમાં એક પણ MLA ન હોવાથી રાજ્યસભામાં પોતાની હાજરી જાળવી રાખવાની તેની સ્થિતિ અત્યંત મર્યાદિત બની ગઈ છે.
રાષ્ટ્રીય પક્ષના દરજ્જા સામે પણ પડકાર
સંસદમાં પ્રતિનિધિત્વ સમાપ્ત થયા બાદ BSPના રાષ્ટ્રીય પક્ષના દરજ્જા અંગે પણ ચર્ચા વધી શકે છે. હાલ ચૂંટણી પંચની યાદીમાં BSP રાષ્ટ્રીય પક્ષ તરીકે માન્ય છે. નિયમો અનુસાર રાષ્ટ્રીય પક્ષનો દરજ્જો જાળવવા માટે વિવિધ ચૂંટણીલક્ષી માપદંડોમાંથી ઓછામાં ઓછી એક શરત પૂરી કરવી પડે છે. તેમાં ચાર કે તેથી વધુ રાજ્યોમાં ઓછામાં ઓછા 6 ટકા માન્ય મત અને લોકસભાની ઓછામાં ઓછી ચાર બેઠકો જીતવી, અથવા લોકસભાની ઓછામાં ઓછી 2 ટકા બેઠકો ત્રણ અલગ-અલગ રાજ્યોમાંથી જીતવી જેવી શરતો સામેલ છે. ચાર રાજ્યોમાં રાજ્ય પક્ષ તરીકે માન્યતા મેળવવાનો વિકલ્પ પણ છે.
1984થી 2009 સુધીનો BSPનો ઉછાળો
BSPની સ્થાપના કાંશીરામે 1984માં કરી હતી અને 1997માં તેને રાષ્ટ્રીય પક્ષનો દરજ્જો મળ્યો હતો. 1989માં પાર્ટીએ પહેલીવાર લોકસભામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તે સમયે ઉત્તર પ્રદેશમાંથી ત્રણ અને પંજાબમાંથી એક ઉમેદવાર જીત્યા હતા. 2009ની લોકસભા ચૂંટણીમાં BSPનું સૌથી મોટું પ્રદર્શન જોવા મળ્યું હતું. પાર્ટીએ 21 બેઠકો જીતી હતી, જેમાં 20 ઉત્તર પ્રદેશમાંથી અને એક મધ્ય પ્રદેશમાંથી હતી. દેશભરમાં તેનો વોટ શેર 6.17 ટકા હતો.
2014 બાદ લોકસભામાં સતત સંઘર્ષ
2014માં BSP એક પણ લોકસભા બેઠક જીતી શકી નહોતી અને તેનો રાષ્ટ્રીય વોટ શેર 4.19 ટકા રહ્યો હતો. જોકે 2019માં સમાજવાદી પાર્ટી સાથે ગઠબંધન કર્યા બાદ પાર્ટીએ વાપસી કરી અને 10 બેઠકો જીતી હતી. તે વખતે તેનો વોટ શેર 3.66 ટકા હતો. 2024માં બંને પક્ષો વચ્ચે ગઠબંધન ન થયું અને BSPએ એકલા ચૂંટણી લડી. પાર્ટીએ 488 બેઠકો પર ઉમેદવારો ઉતાર્યા છતાં એક પણ બેઠક જીતી શકી નહીં અને તેનો વોટ શેર ઘટીને 2.06 ટકા થયો.
ઉત્તર પ્રદેશમાં બેઠકોનો મોટો ઘટાડો
ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ BSPનો ચૂંટણી આધાર સતત ઘટ્યો છે. 2012માં પાર્ટીએ 403માંથી 80 વિધાનસભા બેઠકો જીતી હતી અને તેનો વોટ શેર 25.91 ટકા હતો. 2017માં બેઠકો ઘટીને 19 થઈ અને વોટ શેર 22.23 ટકા રહ્યો. 2022માં પાર્ટી માત્ર એક બેઠક જીતી શકી અને તેનો વોટ શેર ઘટીને 12.88 ટકા થયો. ત્યારબાદ એકમાત્ર ધારાસભ્યના અવસાનથી આ સંખ્યા પણ શૂન્ય થઈ ગઈ.
નેતાઓના પક્ષપલટાથી સંગઠન પર અસર
BSPના ઘટતા પ્રભાવ સાથે તેના અનેક મોટા નેતાઓએ પણ પાર્ટી છોડી છે. ઉપલબ્ધ રાજકીય દાવાઓ અનુસાર, માયાવતીના નજીકના આશરે એક ડઝન પૂર્વ મંત્રીઓ હવે સમાજવાદી પાર્ટી સાથે જોડાયેલા છે. નસીમુદ્દીન સિદ્દીકી, બાબુ સિંહ કુશવાહા, સુખદેવ રાજભર, લાલજી વર્મા, ઇન્દ્રજીત સરોજ, વીર સિંહ, દદ્દુ પ્રસાદ, રામ અચલ રાજભર, અનીસ અહેમદ ખાન, બાદશાહ સિંહ, અકબર હુસૈન અને સ્વામી પ્રસાદ મૌર્ય જેવા નામો આ યાદીમાં જણાવવામાં આવે છે.
PDA રાજનીતિ સામે BSPની જૂની સામાજિક આધારરેખા
સમાજવાદી પાર્ટીના PDA એટલે કે પછાત, દલિત અને લઘુમતી ફોર્મ્યુલાએ BSP સાથે જોડાયેલા કેટલાક નેતાઓને પોતાની તરફ આકર્ષ્યા હોવાનો રાજકીય વિશ્લેષકો અને નેતાઓનો દાવો છે. BSPના પૂર્વ નેતા અને હવે સમાજવાદી પાર્ટીના સાંસદ RK ચૌધરીના મતે, અગાઉ BSPની રાજનીતિ પણ દલિતો, અતિ પછાત વર્ગો અને મુસ્લિમોને એકસાથે લાવવાના સામાજિક સમીકરણ પર આધારિત હતી. તેમના કહેવા પ્રમાણે, BSP હવે કાંશીરામના મૂળ બહુજન મિશનથી દૂર થઈ ગઈ છે.
BSPના ભવિષ્ય સામે સરકાર અને ચૂંટણી તંત્ર માટે સવાલ
BSPનો ઘટાડો માત્ર એક પક્ષના ચૂંટણી પરિણામનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશની દલિત રાજનીતિ અને રાષ્ટ્રીય પક્ષોની માન્યતા અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા કરે છે. આગામી 2027ની ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભા ચૂંટણી પાર્ટી માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. સરકાર અને ચૂંટણી તંત્ર સમક્ષ સવાલ એ છે કે શું દેશની ચૂંટણી વ્યવસ્થામાં નાના અને ઘટતા રાજકીય પક્ષોને સંગઠન તથા ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં સમાન તક મળે છે? રાષ્ટ્રીય પક્ષના દરજ્જાની સમીક્ષા માટેના નિયમો સ્પષ્ટ રીતે અને સમાન રીતે લાગુ થાય છે તેની ખાતરી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
