Uttarakhand SIR: ઉત્તરાખંડમાં ચાલી રહેલી વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ એટલે કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન મતદાર યાદીને લઈને મોટો આંકડો સામે આવ્યો છે. રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી BVR C પુરુષોત્તમે 24 સપ્ટેમ્બરે જણાવ્યું હતું કે SIR દરમિયાન દાખલ થયેલી આશરે 1.73 લાખ ફોર્મ 7 અરજીઓમાંથી 95 હજારથી વધુ કેસમાં મતદારોને ‘અપાત્ર’ જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. આ તમામ કેસ ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ એટલે કે મતદારની વિગતોમાં તાર્કિક વિસંગતિ સાથે જોડાયેલા હોવાનું CEO કાર્યાલયે જણાવ્યું છે.
ફોર્મ 7 દ્વારા નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા શું છે?
ફોર્મ 7નો ઉપયોગ મતદાર યાદીમાંથી કોઈ વ્યક્તિનું નામ દૂર કરવાની વિનંતી માટે થાય છે. SIR દરમિયાન જેમના નામ અંગે વિસંગતિ મળી, તેમને જરૂરી દસ્તાવેજો રજૂ કરવા અથવા સુનાવણી દરમિયાન પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપવામાં આવી હતી. ચૂંટણી તંત્રના જણાવ્યા મુજબ, કેટલાક મતદારો જરૂરી પુરાવા રજૂ કરી શક્યા નહોતા, જ્યારે કેટલાક મતદારો અથવા તેમના પરિવારના સભ્યો સુનાવણીમાં હાજર રહ્યા નહોતા. આવા કેસોને ‘અપાત્ર’ ગણવામાં આવ્યા છે.
અંતિમ યાદી બાદ ફરી નામ ઉમેરવાની તક
CEO કાર્યાલય અનુસાર, 95 હજારથી વધુ ‘અપાત્ર’ જાહેર થયેલા લોકો અંતિમ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ ફોર્મ 6 મારફતે ફરી નામ સામેલ કરવાની અરજી કરી શકે છે. જોકે ફોર્મ 6 સામાન્ય રીતે નવા મતદાર તરીકે નોંધણી માટે વપરાય છે, જેમ કે 18 વર્ષની ઉંમર પૂર્ણ કરનારા અથવા અગાઉ મતદાર યાદીમાં નામ ન ધરાવતા લોકો. તેથી વર્ષોથી મતદાન કરતા આવેલા કોઈ વ્યક્તિનું નામ ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ના કારણે દૂર થઈ જાય અને તેને ફરી ફોર્મ 6 ભરવું પડે, તો તેની પ્રક્રિયા કેટલી સરળ રહેશે તે મહત્વનો પ્રશ્ન છે. ખોટી માહિતી આપીને પોતાને પ્રથમ વખત મતદાર દર્શાવનાર સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે, તેથી સાચા મતદારો માટે પ્રક્રિયા સ્પષ્ટ હોવી પણ જરૂરી છે.
3 ઓક્ટોબરે અંતિમ મતદાર યાદી થશે જાહેર
ઉત્તરાખંડની અંતિમ મતદાર યાદી 3 ઓક્ટોબરે જાહેર થવાની છે. દાવા અને વાંધા દાખલ કરવાની પ્રક્રિયા 28 સપ્ટેમ્બર સુધી ચાલુ રહેશે. એટલે અંતિમ યાદી જાહેર થાય તે પહેલાં અસરગ્રસ્ત મતદારોને પોતાના દાવા રજૂ કરવા માટે મર્યાદિત સમય બચ્યો છે. આગામી વર્ષની શરૂઆતમાં રાજ્યમાં વિધાનસભા ચૂંટણી યોજાવાની હોવાથી મતદાર યાદીમાં કોઈ યોગ્ય મતદારનું નામ છૂટી ન જાય તે અંગે ખાસ ચિંતા વ્યક્ત થઈ રહી છે.
ડ્રાફ્ટ યાદીમાં 71.33 લાખ મતદારોનો ઘટાડો
SIRને લઈને વિવાદ 14 જુલાઈએ ડ્રાફ્ટ મતદાર યાદી જાહેર થયા બાદ વધુ ચર્ચામાં આવ્યો હતો. 2022ની અંતિમ મતદાર યાદીમાં 79.6 લાખ મતદારો હતા, જ્યારે ડ્રાફ્ટ યાદીમાં આ સંખ્યા 71.33 લાખ જેટલી રહી હતી. ત્યારબાદ દાવા અને વાંધાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ફોર્મ 7ની અરજીઓની સંખ્યા શરૂઆતના 1.30 લાખથી વધીને આશરે 1.73 લાખ થઈ ગઈ. આટલી મોટી સંખ્યામાં નામ દૂર કરવાની અરજીઓ સામે ચૂંટણી તંત્રે દરેક કેસમાં વ્યક્તિગત ચકાસણી કેટલી અસરકારક રીતે કરી તે અંગે પણ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.
‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ને લઈને મુખ્ય સવાલ
ERONet સિસ્ટમમાં નામની જોડણીમાં નાનો તફાવત, ભાઈ-બહેનની ઉંમરમાં અસંગતતા, માતા-પિતા અને બાળકોની ઉંમર વચ્ચેનો તફાવત અથવા માતા-પિતાને છથી વધુ સંતાનો હોવા જેવી બાબતોને ‘લોજિકલ ડિસ્ક્રેપન્સી’ તરીકે ઓળખવામાં આવી શકે છે. આવા ટેકનિકલ તફાવતોના આધારે મતદારને શંકાસ્પદ ગણવામાં આવે તો માનવીય ચકાસણી કેટલી જરૂરી છે તે મહત્વનો મુદ્દો છે. ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી અથવા સહાયક ચૂંટણી નોંધણી અધિકારી સિસ્ટમમાં આવા મતદારોને ‘અપાત્ર’ તરીકે નોંધે છે અને ત્યારબાદ ફોર્મ 7 તૈયાર થાય છે. આવી પ્રક્રિયામાં સોફ્ટવેરની ભૂલ અને વાસ્તવિક અયોગ્યતા વચ્ચેનો તફાવત કોણ અને કેવી રીતે નક્કી કરે છે, તે સરકાર અને ચૂંટણી તંત્રએ સ્પષ્ટ કરવું પડશે.
ચાર જિલ્લાઓમાંથી 85 ટકાથી વધુ અરજીઓ
ઉત્તરાખંડમાં ફોર્મ 7ની 85 ટકાથી વધુ અરજીઓ માત્ર ઉધમ સિંહ નગર, હરિદ્વાર, દેહરાદૂન અને નૈનીતાલ જિલ્લામાંથી આવી હોવાનું જણાવાયું છે. આ ચારેય જિલ્લાઓ મુખ્યત્વે મેદાની અને વધુ વસ્તી ધરાવતા વિસ્તારોમાં આવે છે. કોંગ્રેસે આ પેટર્ન પર સવાલ ઉઠાવીને આરોપ મૂક્યો છે કે નામ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા તેના મજબૂત મતદાર આધાર ધરાવતા વિસ્તારોમાં વધુ જોવા મળી રહી છે. જોકે આ રાજકીય દાવો છે અને તેની સ્વતંત્ર પુષ્ટિ જરૂરી છે.
ફોર્મ 7ના ઉપયોગ અંગે કોંગ્રેસના આરોપો
કોંગ્રેસનો આરોપ છે કે નાની વિગતોમાં રહેલી ભૂલોને આધારે ફોર્મ 7ની અરજીઓ સ્વચાલિત રીતે તૈયાર કરવામાં આવી અને કેટલાક વિસ્તારોમાં તેનો પસંદગીપૂર્વક ઉપયોગ થયો. રાજ્ય કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ ઉપાધ્યક્ષ સૂર્યકાંત ધસ્માનાએ દાવો કર્યો કે માત્ર ઉધમ સિંહ નગરમાં પાંચ લોકોએ 6,500થી વધુ વાંધા દાખલ કર્યા છે. પૂર્વ કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય મનોજ રાવતે પણ ફોર્મ 7ના કથિત દુરુપયોગનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો અને એવો કેસ દર્શાવ્યો જેમાં કોંગ્રેસ ધારાસભ્ય ફુરકાન અહમદ વિરુદ્ધ તેમના જ નામ ધરાવતા વ્યક્તિ દ્વારા વાંધો દાખલ થયો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો, જોકે બાદમાં તે વ્યક્તિએ વાંધો દાખલ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.
BJP અને કોંગ્રેસના દાવા અલગ
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને લઈને રાજકીય પક્ષોના દાવા અલગ છે. ભાજપ તરફથી ફોર્મ 7ની મોટી સંખ્યાનું કારણ વસ્તીનું સ્થળાંતર અને લોકોનું સ્થળાંતરણ હોવાનું જણાવાયું છે. બીજી તરફ કોંગ્રેસે નામ દૂર થવાના ભૌગોલિક અને મતદાર આધાર સંબંધિત પેટર્ન પર સવાલો ઉઠાવ્યા છે. ચૂંટણી અધિકારીઓનું કહેવું છે કે ફોર્મ 7ની સંખ્યા મતદાર યાદીની ચકાસણી કેટલી સક્રિય રીતે કરવામાં આવે છે તેના આધારે અલગ હોઈ શકે છે અને SIR પ્રક્રિયા નિયમો મુજબ તથા પારદર્શક રીતે ચાલી રહી છે.
