India Economy Crisis: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા અંગે છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં બહાર આવેલા અનેક સત્તાવાર આંકડા અને અહેવાલો વિકાસના દાવા સાથે કેટલાક ગંભીર પ્રશ્નો પણ ઉભા કરે છે. સરકાર દેશને વિશ્વની સૌથી ઝડપી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થા તરીકે રજૂ કરે છે, પરંતુ વિવિધ આર્થિક સૂચકોમાં ધીમે ધીમે નબળાઈના સંકેતો જોવા મળી રહ્યા છે. વિદેશી રોકાણ, ઉત્પાદન ક્ષેત્ર, રોજગારી, રૂપિયા, નિકાસ, રાજકોષીય ખાધ અને સામાન્ય લોકોની આવક જેવા મુદ્દાઓ પર નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે.
ડીપ-ટેક ફંડિંગમાં હિતોના ટકરાવના આરોપ
તાજેતરમાં એક મીડિયા તપાસમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો કે સરકાર દ્વારા ડીપ-ટેક અને અદ્યતન ટેક્નોલોજી સ્ટાર્ટઅપ્સને સોફ્ટ લોન આપવા માટે રચાયેલી એક પેનલ દ્વારા મંજૂર થયેલી 22 કંપનીઓમાંથી 15 કંપનીઓનો સીધો કે પરોક્ષ સંબંધ પેનલના સભ્યો સાથે હતો. જો આવા દાવાઓ સાચા સાબિત થાય તો કરદાતાના નાણાંના ઉપયોગમાં પારદર્શિતા અને હિતોના ટકરાવ અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા થઈ શકે છે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સની ગુણવત્તા પર સવાલ
ઉત્તર પ્રદેશમાં તાજેતરમાં શરૂ કરાયેલા લખનૌ-કાનપુર એક્સપ્રેસવેના કેટલાક ભાગોમાં ઉદ્ઘાટન પછી થોડા જ દિવસોમાં નુકસાન થવાના અહેવાલોએ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની ગુણવત્તા અંગે ચર્ચા જગાવી છે. સ્થાનિક સ્તરે સમારકામ માટે અપનાવવામાં આવેલા કેટલાક ઉપાયો પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે.
5 ટ્રિલિયન ડૉલર અર્થવ્યવસ્થાનું લક્ષ્ય ફરી આગળ ધકેલાયું
ભારતને 5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું લક્ષ્ય છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સરકાર દ્વારા રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. શરૂઆતમાં 2022નો સમયગાળો દર્શાવવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ વિવિધ કારણોસર લક્ષ્ય પાછળ ધકેલાતું ગયું. હવે નાણાં મંત્રાલય તરફથી સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે આ લક્ષ્ય 2029 પહેલાં પૂર્ણ થવાની શક્યતા ઓછી છે.
વિશ્વ બેંકની આવક શ્રેણીમાં ભારતનું સ્થાન યથાવત
વિશ્વ બેંક દર વર્ષે દેશોને પ્રતિ વ્યક્તિ આવક (Per Capita Income)ના આધારે વિવિધ શ્રેણીમાં વર્ગીકૃત કરે છે. તાજેતરના મૂલ્યાંકન અનુસાર વિયેતનામ, ફિલિપાઇન્સ, શ્રીલંકા, માઇક્રોનેશિયા અને જોર્ડન જેવા કેટલાક દેશોએ ઉચ્ચ-મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં પ્રવેશ કર્યો છે. જ્યારે ભારત હજુ પણ નીચલા-મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં જ છે.
પ્રતિ વ્યક્તિ જીડીપીમાં ભારતનું સ્થાન
આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF)ના અંદાજ મુજબ ભારતનું પ્રતિ વ્યક્તિ જીડીપી આશરે 2,813 ડૉલર છે. કેટલાક પડોશી દેશો આ સૂચકમાં ભારતથી આગળ હોવાનું પણ નોંધાયું છે. પ્રતિ વ્યક્તિ આવક દેશના સરેરાશ નાગરિકની આર્થિક સ્થિતિ સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ માપદંડ માનવામાં આવે છે.
વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI)માં નોંધપાત્ર ઘટાડો
2023 દરમિયાન ભારતમાં નેટ વિદેશી સીધું રોકાણ (Net FDI) આશરે 28 અબજ ડૉલર હતું. ત્યારબાદ તેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો નોંધાયો અને તે કેટલાક સમય માટે આશરે 1 થી 3 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચી ગયો હતો. તાજેતરના આંકડા મુજબ તેમાં થોડો સુધારો થયો છે અને તે આશરે 7 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યો છે. છતાં પણ, વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં લાંબા ગાળાના રોકાણ માટે આ સ્તર પૂરતું નથી.
વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણમાં મોટો આઉટફ્લો
છેલ્લા દોઢ વર્ષ દરમિયાન વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPI/FII) દ્વારા ભારતીય મૂડીબજારમાંથી આશરે 45 અબજ ડૉલર જેટલી રકમ બહાર ખેંચવામાં આવી હોવાનું જણાવાય છે. જોકે આવા રોકાણમાં વૈશ્વિક વ્યાજદર, ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિ અને બજાર મૂલ્યાંકન જેવા પરિબળોનો પણ મોટો પ્રભાવ રહે છે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રની ગતિ ધીમી
જુલાઈ મહિનાનો HSBC India Manufacturing Purchasing Managers’ Index (PMI) 54.2થી ઘટીને 53.5 પર આવ્યો છે. PMIનો આંકડો 50થી ઉપર હોવાથી ઉત્પાદન ક્ષેત્ર હજુ પણ વૃદ્ધિ દર્શાવે છે, પરંતુ ગતિ અગાઉની સરખામણીએ ધીમી પડી છે. વિશ્લેષકોના મતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ સૌથી નબળા સ્તરોમાંથી એક છે.
GST વસૂલાતમાં વૃદ્ધિનો દર ઘટ્યો
સરકાર રેકોર્ડ GST વસૂલાતનો ઉલ્લેખ કરતી રહી છે, પરંતુ વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ 2026 દરમિયાન GST વસૂલાતનો વૃદ્ધિ દર ઘટીને આશરે 5.57 ટકા રહ્યો છે, જે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં સૌથી નીચો ગણાય છે. કુલ વસૂલાતમાં વધારો થયો હોવા છતાં વૃદ્ધિની ગતિ ધીમી પડી છે.
આયાત આધારિત કર વસૂલાતમાં વધારો
GST હેઠળ આયાત પર વસૂલાતમાં આશરે 12.8 ટકા વધારો નોંધાયો છે, જ્યારે સ્થાનિક વેપાર અને ઉત્પાદન પરથી મળતી GST આવકમાં માત્ર લગભગ 3.27 ટકાનો વધારો થયો છે. આ સ્થિતિ દેશના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર અને સ્થાનિક માંગ અંગે નવા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.
ચીન સાથે વધતો વેપાર ખાધ
ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર અસંતુલન સતત વધતું રહ્યું છે. અંદાજ મુજબ બંને દેશો વચ્ચે વેપાર ખાધ લગભગ 100 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચી હોવાનું જણાવાય છે. આ સ્થિતિ સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નિકાસ ક્ષમતા અંગે ચર્ચા વધારતી જોવા મળે છે.
રાજકોષીય ખાધમાં વધારો
સરકારી આંકડા મુજબ ચાલુ નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ બે મહિનામાં રાજકોષીય ખાધ આશરે 1.62 ટ્રિલિયન રૂપિયા સુધી પહોંચી છે, જે બજેટ અંદાજના લગભગ 9 ટકા જેટલી છે. અગાઉના વર્ષની સમાન અવધિમાં આ પ્રમાણ લગભગ 0.8 ટકા હતું.
વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં ઘટાડો
ભારતનું વિદેશી મુદ્રા ભંડાર એક સમયે લગભગ 728 અબજ ડૉલરના સર્વોચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો થઈને તે આશરે 690 અબજ ડૉલર સુધી આવ્યું હોવાનું નોંધાયું છે. સોનાના ભંડારમાં પણ આશરે 131 અબજ ડૉલરથી ઘટીને લગભગ 105 અબજ ડૉલરનો આંકડો નોંધાયો છે.
રૂપિયા પર વધતું દબાણ
રૂપિયાની કિંમતમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સતત ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. એક ડૉલર સામે લગભગ 64 રૂપિયાથી વધીને વિનિમય દર લગભગ 95 રૂપિયા સુધી પહોંચ્યો હોવાનું જણાવાય છે. રૂપિયાની વધુ ગિરાવટ અટકાવવા માટે રિઝર્વ બેંક દ્વારા વિદેશી ચલણ બજારમાં આશરે 9 અબજ ડૉલરનું હસ્તક્ષેપ કરાયું હોવાનું પણ ચર્ચામાં છે.
વિદેશી રોકાણ આકર્ષવા કરમાં રાહતો
વિદેશી મૂડી આકર્ષવા માટે સરકારે સરકારી બોન્ડમાં રોકાણ કરતા વિદેશી રોકાણકારોને કેટલાક કરલાભ આપ્યા છે. વ્યાજ આવક પરનો 20 ટકા ફ્લેટ ટેક્સ દૂર કરવાનો તેમજ કેટલાક મૂડીલાભ કરમાં રાહતો આપવાના પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. જોકે વૈશ્વિક ઇન્ડેક્સમાં ભારતીય સરકારી બોન્ડના સંપૂર્ણ સમાવેશ અંગેનો નિર્ણય હજુ સ્થગિત છે.
LICમાં સરકારના હિસ્સા વેચાણની યોજના
રાજસ્વ વધારવા અને મૂડી એકત્ર કરવા માટે સરકારે LICમાં પોતાના લગભગ 6.54 ટકા હિસ્સાના વેચાણની યોજના જાહેર કરી છે. ઓફર ફોર સેલ (OFS) દ્વારા આશરે 30,000 કરોડ રૂપિયા એકત્ર કરવાનો લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યો છે.
આવક અસમાનતા વધી રહી હોવાનો દાવો
વર્લ્ડ ઇનઇક્વાલિટી ડેટાબેઝના અભ્યાસ મુજબ દેશના ટોચના 1 ટકા લોકો પાસે કુલ સંપત્તિનો આશરે 23 ટકા હિસ્સો છે. જ્યારે ટોચના 10 ટકા લોકો કુલ આવકના લગભગ 60 ટકા પર નિયંત્રણ ધરાવે છે. બીજી તરફ, વસ્તીના તળિયાના 50 ટકા લોકો પાસે કુલ સંપત્તિનો માત્ર લગભગ 15 ટકા હિસ્સો હોવાનું અભ્યાસમાં જણાવાયું છે.
IT ક્ષેત્રમાં ભરતી ધીમી પડી
ભારતીય IT ઉદ્યોગમાં છેલ્લા ઘણા વર્ષોમાં સૌથી ધીમી ભરતી જોવા મળી રહી હોવાનું વિવિધ ઉદ્યોગ અહેવાલો દર્શાવે છે. વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો અને ઓટોમેશનના વધતા ઉપયોગને કારણે નવા રોજગાર સર્જનમાં અસર જોવા મળી રહી છે.
હાઇવે નિર્માણની ગતિમાં ઘટાડો
ભંડોળ અને ખર્ચ સંબંધિત પડકારોને કારણે છેલ્લા કેટલાક મહિનામાં હાઇવે નિર્માણની ગતિમાં આશરે 45 ટકા સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું વિવિધ અહેવાલોમાં જણાવાયું છે.
ક્રૂડ ઓઇલ આયાત ખર્ચમાં વધારો
પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજકીય પરિસ્થિતિને કારણે નાણાકીય વર્ષ 2027ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ભારતનું ક્રૂડ ઓઇલ આયાત બિલ આશરે 50 અબજ ડૉલર સુધી પહોંચ્યું હોવાનું જણાવાય છે. આ અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળાની સરખામણીએ લગભગ 60 ટકા વધુ હોવાનું કહેવાય છે.
UPI પર MDR અંગે નવી ચર્ચા
ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના વધતા ખર્ચને ધ્યાનમાં રાખીને મોટા વેપારીઓ માટે UPI અને RuPay વ્યવહારો પર Merchant Discount Rate (MDR) લાગુ કરવાની સંભાવના અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે. પ્રસ્તાવ મુજબ આશરે 50 કરોડ રૂપિયા કરતાં વધુ વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા વેપારીઓ પર તેનો અમલ થઈ શકે છે. જો કે ગ્રાહકો પર તેની પરોક્ષ અસર અંગે વિવિધ મંતવ્યો સામે આવી રહ્યા છે.
સામાન્ય નાગરિક પર વધતું આર્થિક દબાણ
મોંઘવારી, આરોગ્ય ખર્ચ, રોજગારીની અનિશ્ચિતતા અને ઘટતી બચત વચ્ચે સામાન્ય પરિવારો પર આર્થિક દબાણ વધી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આવી સ્થિતિમાં લાંબા ગાળાનું નાણાકીય આયોજન, આરોગ્ય વીમો, જીવન વીમો અને નિયમિત બચત વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
આગળનો માર્ગ શું હોઈ શકે?
અર્થશાસ્ત્રીઓના મતે માત્ર મોટા આર્થિક લક્ષ્યો જાહેર કરવાથી વિકાસ શક્ય બનતો નથી. ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં વધારો, ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારનું સર્જન, લાંબા ગાળાનું વિદેશી રોકાણ, નિકાસમાં વૃદ્ધિ, રાજકોષીય શિસ્ત અને નીતિગત પારદર્શિતા જેવા મુદ્દાઓ પર સતત કામ કરવું જરૂરી છે. આર્થિક પ્રગતિનું મૂલ્યાંકન માત્ર સૂત્રો કે દાવાઓથી નહીં, પરંતુ સત્તાવાર આંકડા, ઉત્પાદકતા, આવક અને સામાન્ય નાગરિકના જીવનસ્તરમાં થતા સુધારા દ્વારા કરવામાં આવે છે.
