UPI MDR Charges: દેશમાં ડિજિટલ પેમેન્ટનો સૌથી મોટો આધાર બનેલી UPI (યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ) સેવા હાલમાં સામાન્ય ગ્રાહકો માટે સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક છે. પરંતુ તાજેતરમાં સરકાર દ્વારા કાયદામાં કરાયેલા એક ફેરફાર અને મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાએ સવાલો ઊભા કર્યા છે કે શું ભવિષ્યમાં UPI પર પણ કોઈ પ્રકારની ફી લાગુ થઈ શકે છે.
હાલ સરકારનું કહેવું છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો માટે વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (Person-to-Person) થતા UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ ચાર્જ લાગશે નહીં. જોકે, વેપારીઓને કરવામાં આવતા કેટલાક ડિજિટલ પેમેન્ટ માટે ભવિષ્યમાં MDR લાગુ કરવાની શક્યતા અંગે ચર્ચા ચાલી રહી છે.
કાયદામાં શું ફેરફાર થયો?
તાજેતરમાં પસાર કરાયેલા “Taxation and Other Laws” સંબંધિત સુધારા બાદ કેન્દ્ર સરકારને એવો અધિકાર મળ્યો છે કે તે જરૂરી લાગે ત્યારે ડિજિટલ પેમેન્ટના વિવિધ પ્રકારો અંગે ફી અથવા MDR લાગુ કરવા અંગે નોટિફિકેશન બહાર પાડી શકે. અગાઉ આવા ફેરફારો માટે સંસદીય પ્રક્રિયાની જરૂર પડતી હતી, જ્યારે હવે સરકારને નિયમો દ્વારા નિર્ણય લેવાનો માર્ગ વધુ સરળ બન્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
હાલ સરકારનું શું કહેવું છે?
કેન્દ્રીય નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હાલમાં સામાન્ય ગ્રાહકો પાસેથી UPI ઉપયોગ બદલ કોઈ ફી લેવામાં આવશે નહીં.
તેમણે જણાવ્યું કે જો ભવિષ્યમાં MDR લાગુ કરવામાં આવશે તો તે સીધો વેપારીઓ પર લાગુ થશે, ગ્રાહકો પર નહીં.
પરંતુ RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ કહ્યું હતું કે કોઈપણ ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ચલાવવા ખર્ચ થાય છે અને અંતે તેની કિંમત કોઈને કોઈ રીતે ચૂકવવી જ પડે છે. તેમણે એવો પણ સંકેત આપ્યો હતો કે ખર્ચનો ભાર સીધો ગ્રાહક પર ન પડે તો પણ અર્થવ્યવસ્થાના અન્ય ભાગો મારફતે તેની અસર પહોંચી શકે છે.
MDR એટલે શું?
મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) એ એવી ફી છે જે વેપારી દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા બદલ બેંક અથવા પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડરને ચૂકવવામાં આવે છે.
સૂત્રોના હવાલાથી સામે આવેલી માહિતી મુજબ, સરકાર ₹2,000થી વધુના વેપારી ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગુ કરવાનો વિકલ્પ વિચારતી હોવાનું કહેવાઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને મોટા વેપારીઓ અથવા આશરે ₹1.5 કરોડથી વધુ વાર્ષિક ટર્નઓવર ધરાવતા વેપારીઓને આ ફી લાગુ થઈ શકે છે તેવી ચર્ચા છે. જોકે, આ અંગે હજુ સુધી કોઈ સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
બે પ્રકારના UPI ટ્રાન્ઝેક્શનની શક્યતા
ચર્ચા મુજબ ભવિષ્યમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શન બે શ્રેણીમાં વહેંચાઈ શકે છે.
- વ્યક્તિથી વ્યક્તિ (P2P) પેમેન્ટ – સંપૂર્ણપણે ફ્રી.
- વેપારી (Merchant)ને થતા કેટલાક ટ્રાન્ઝેક્શન – MDR હેઠળ આવવાની શક્યતા.
અમેરિકાના દબાણ અંગે શું દાવા થઈ રહ્યા છે?
કેટલાક રાજકીય નેતાઓ અને નિષ્ણાતોનો દાવો છે કે UPI અંગેની ચર્ચા પાછળ આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ પણ એક કારણ હોઈ શકે છે.
માર્ચ 2026માં અમેરિકાના ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ (USTR)ની રિપોર્ટમાં ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ નીતિઓ સ્થાનિક કંપનીઓને વધુ અનુકૂળ હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે વિદેશી પેમેન્ટ કંપનીઓ માટે ભારતીય નીતિઓ પડકારરૂપ બની રહી છે.
વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડ જેવી અમેરિકી કંપનીઓ લાંબા સમયથી કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન પર ફી વસૂલે છે, જ્યારે UPI સિસ્ટમ મોટા ભાગે નિઃશુલ્ક હોવાથી તેમની બજાર હિસ્સેદારી પર અસર પડી હોવાનું વિવિધ મીડિયા રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે.
વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડ પર UPIની અસર
છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં UPIના ઝડપભેર વધેલા ઉપયોગથી કાર્ડ આધારિત ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઘટાડો નોંધાયો છે.
તાજેતરમાં આવેલા એક અહેવાલ મુજબ, વિઝાએ ભારતમાં લગભગ 1,400 કર્મચારીઓની છટણી કરી હતી અને બેંગલુરુમાં પોતાના સ્ટાફમાં આશરે 40 ટકા ઘટાડો કર્યો હતો. કંપનીએ તેનું કારણ AI અને ટેક્નોલોજી પરિવર્તન બતાવ્યું હતું, જોકે ઘણા વિશ્લેષકો UPIના વધતા પ્રભાવને પણ મહત્વનું કારણ માને છે.
માસ્ટરકાર્ડ ઇન્ડિયાના અધિકારીઓએ જાહેરમાં જણાવ્યું છે કે તેઓ UPIને સ્પર્ધક નહીં પરંતુ પૂરક વ્યવસ્થા તરીકે જુએ છે.
બ્રાઝિલના Pix મોડલની ચર્ચા
કોંગ્રેસના નેતા જયરામ રમેશે બ્રાઝિલની Pix ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમનું ઉદાહરણ આપ્યું છે.
Pix નવેમ્બર 2020માં શરૂ થઈ હતી અને માત્ર ચાર વર્ષમાં તે વિશ્વની સૌથી સફળ ત્વરિત ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમોમાં સામેલ થઈ ગઈ. માહિતી અનુસાર, તેના વિકાસ પાછળનો પ્રારંભિક ખર્ચ ભારતીય ચલણ પ્રમાણે અંદાજે ₹38 કરોડ જેટલો હતો.
Pixના વધતા ઉપયોગને કારણે બ્રાઝિલમાં પણ વિઝા અને માસ્ટરકાર્ડની હિસ્સેદારી ઘટી હોવાનું કહેવાય છે.
PhonePe અને Google Pay અંગે શું ચર્ચા છે?
રાજકીય દાવાઓ અનુસાર ભારતમાં UPI આધારિત કુલ ટ્રાન્ઝેક્શનનો આશરે 80 ટકા હિસ્સો Google Pay અને PhonePe જેવી એપ્સ દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
કેટલાક વિરોધ પક્ષોના નેતાઓનો આરોપ છે કે MDR લાગુ કરવાથી બેંકો ઉપરાંત ફિનટેક કંપનીઓને પણ મોટો નાણાકીય લાભ થઈ શકે છે.
કેટલી કમાણી થઈ શકે?
મીડિયા રિપોર્ટમાં સૂત્રોના હવાલાથી એવો અંદાજ વ્યક્ત કરવામાં આવ્યો છે કે જો આશરે 0.25 ટકા MDR લાગુ કરવામાં આવે તો વર્ષ દરમિયાન અંદાજે ₹13,000 કરોડથી ₹17,000 કરોડ સુધીની આવક થઈ શકે છે.
કેટલાક અંદાજ મુજબ—
- HDFC Bank અને Bank of Baroda જેવી બેંકોને આશરે ₹800 કરોડ સુધીનો લાભ મળી શકે.
- Union Bank અને Punjab National Bankને આશરે ₹700 કરોડ સુધીનો લાભ મળી શકે.
- PhonePe અને Paytmને મળીને આશરે ₹700 કરોડ સુધીનો લાભ મળી શકે.
- Google Payને આશરે ₹500 કરોડ સુધીનો લાભ થવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે.
આ આંકડા સત્તાવાર નથી પરંતુ વિવિધ મીડિયા અહેવાલોમાં વ્યક્ત કરાયેલા અંદાજ છે.
સરકાર હાલમાં કેટલી સહાય આપે છે?
સરકારે અગાઉ નાના વેપારીઓને ડિજિટલ પેમેન્ટ પ્રોત્સાહન માટે બજેટમાં ₹1,500 કરોડની જોગવાઈ કરી હતી.
ત્રણ વર્ષ પહેલાં UPI સંબંધિત સબસિડી આશરે ₹3,600 કરોડ હતી, જે હવે ઘટીને આશરે ₹2,000 કરોડ રહી હોવાનું જણાવાય છે.
બીજી તરફ, કેટલાક અહેવાલ મુજબ UPI પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના જાળવણી માટે બેંકોનો વાર્ષિક ખર્ચ અંદાજે ₹700થી ₹750 કરોડ હોવાનું કહેવાય છે.
RBIના સરપ્લસને લઈને પણ પ્રશ્નો
વિરોધ પક્ષે દલીલ કરી છે કે જો RBI સરકારે 2025-26 દરમિયાન લાખો કરોડ રૂપિયાનું સરપ્લસ ટ્રાન્સફર કર્યું હોય, તો UPI જેવી મહત્વપૂર્ણ જાહેર ડિજિટલ વ્યવસ્થા માટે જરૂરી ખર્ચ સરકાર અથવા RBI ઉઠાવી શકે.
કેટલાક વિશ્લેષણોમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે UPI પ્લેટફોર્મનો કુલ ખર્ચ RBIના સરપ્લસની સરખામણીએ ખૂબ નાનો ભાગ છે.
વેપારીઓની ચિંતા શું છે?
નાના અને મધ્યમ વેપારીઓનું માનવું છે કે જો વેપારીઓ પર MDR લાગુ થશે તો તેનો ભાર અંતે ગ્રાહકો પર પણ આવી શકે છે.
ઘણા વેપારીઓનું કહેવું છે કે તેઓ પહેલેથી જ GST સહિતના વિવિધ ખર્ચનો સામનો કરી રહ્યા છે. જો UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર પણ વધારાનો ખર્ચ આવશે તો તેઓ માલ અથવા સેવાઓના ભાવમાં વધારો કરવા મજબૂર બની શકે.
સરકાર અને વિરોધ પક્ષ વચ્ચે મતભેદ
નાણાંમંત્રી નિર્મલા સીતારમણનું કહેવું છે કે MDR લાગુ થાય તો તેનો હેતુ બેંકો અને ફિનટેક કંપનીઓને ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સુરક્ષા અને નવી ટેક્નોલોજીમાં રોકાણ માટે સક્ષમ બનાવવાનો રહેશે.
બીજી તરફ વિરોધ પક્ષોનું કહેવું છે કે સરકાર પહેલા ઓનલાઈન ફ્રોડ અને સાયબર સુરક્ષા જેવી સમસ્યાઓ દૂર કરે અને ત્યારબાદ વેપારીઓ પર વધારાનો ભાર મૂકવા અંગે વિચાર કરે.
હાલ સ્થિતિ શું છે?
અત્યાર સુધી સામાન્ય ગ્રાહકો માટે UPI સંપૂર્ણપણે ફ્રી છે અને સરકાર તરફથી કોઈ નવી ફી લાગુ કરવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી નથી.
જો કે MDR અંગેની ચર્ચા, સરકારને મળેલા નવા કાનૂની અધિકારો, બેંકોના ખર્ચ, વેપારીઓની ચિંતા, આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણના દાવા અને ડિજિટલ પેમેન્ટના ભવિષ્યને લઈને ચર્ચા તેજ બની છે. આવનારા સમયમાં સરકાર સત્તાવાર રીતે શું નિર્ણય લે છે તેના પર વેપારીઓ, બેંકો, ફિનટેક કંપનીઓ અને કરોડો UPI વપરાશકર્તાઓની નજર રહેશે.
