Ladki Bahin Yojana Maharashtra: મહારાષ્ટ્ર સરકારની મહત્વકાંક્ષી ‘મુખ્યમંત્રી માઝી લાડકી બહેન યોજના’ હાલમાં આર્થિક અને રાજકીય ચર્ચાનું કેન્દ્ર બની છે. તાજેતરમાં રાજ્ય વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવેલા નિયંત્રક અને મહાલેખા પરીક્ષક (કેગ) ના અહેવાલે સરકારને ગંભીર આર્થિક ચેતવણી આપી છે. રિપોર્ટ મુજબ, આ યોજના પાછળ કરવામાં આવેલા અતિશય ખર્ચને કારણે રાજ્યની મહેસૂલી ખાધ રૂ. ૨૯,૯૯૪ કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જ્યારે રાજકોષીય ખાધ રૂ. ૧.૨ લાખ કરોડને પાર કરી ગઈ છે. રાજ્ય પર કુલ બાકી જવાબદારીઓ હવે રૂ. ૮.૬ લાખ કરોડ જેટલી વિક્રમી સપાટીએ છે. કેગની આ ટિપ્પણી સરકારની નાણાકીય શિસ્ત પર સવાલો ઉઠાવે છે અને ચેતવણી આપે છે કે જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો રાજ્યની આર્થિક સ્થિતિ વધુ વણસી શકે છે.
યોજનાનો વ્યાપ અને બજેટમાં ૧૨,૭૦૦ ટકાનો ઉછાળો
જૂન ૨૦૨૪ માં શરૂ કરાયેલી આ યોજનાનો હેતુ ૨૧ થી ૬૫ વર્ષની મહિલાઓને દર મહિને રૂ. ૧,૫૦૦ ની આર્થિક સહાય આપવાનો છે, જેમના પરિવારની વાર્ષિક આવક રૂ. ૨.૫ લાખથી ઓછી છે. આ યોજના નવેમ્બર ૨૦૨૪ ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં ભાજપના નેતૃત્વવાળા મહાયુતિ ગઠબંધન માટે ગેમ-ચેન્જર સાબિત થઈ હતી. જોકે, આંકડાઓ જોતા સમજાય છે કે સરકારનું ધ્યાન વિકાસકામો કરતા રોકડ હસ્તાંતરણ (કેશ ટ્રાન્સફર) પર વધુ રહ્યું છે. વર્ષ ૨૦૨૩-૨૪ માં મહિલા કલ્યાણનું બજેટ માત્ર રૂ. ૨૬૧.૭ કરોડ હતું, જે ૨૦૨૪-૨૫ માં સીધું વધીને રૂ. ૩૩,૫૫૪.૩ કરોડ થઈ ગયું. આ આંકડો સૂચવે છે કે એક વર્ષના ગાળામાં આ યોજનાના બજેટમાં આશરે ૧૨,૭૦૦ ટકાનો અભૂતપૂર્વ વધારો થયો છે, જે સરકારી તિજોરી પર ખૂબ મોટું દબાણ સર્જી રહ્યો છે.
મૂડી ખર્ચમાં ઘટાડો અને નાણાકીય અસ્થિરતાનું જોખમ
કેગના અહેવાલમાં સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે રાજ્યના કુલ ખર્ચમાં મૂડી ખર્ચનું પ્રમાણ માત્ર ૧૪ ટકા જેટલું જ રહ્યું છે. સરકારનો મુખ્ય ઝુકાવ પાયાની સુવિધાઓ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સને બદલે રોકડ સહાય પર વધુ છે. કેગના મતે, આ વલણ લાંબા ગાળે રાજ્યના વિકાસને અવરોધી શકે છે. વધુમાં, સરકારની ‘ઓફ-બજેટ ઉધાર’ એટલે કે એજન્સીઓ દ્વારા લોન લેવાની પદ્ધતિ પરની વધતી નિર્ભરતા પણ ચિંતાનો વિષય છે. રિપોર્ટ અનુસાર, જો મહેસૂલી ખાધ આવી જ રીતે વધતી રહેશે, તો ભવિષ્યમાં રાજ્ય સરકારે મૂડી રોકાણ માટે વધુ લોન લેવી પડશે, જે લોનની સ્થિરતા (Debt Sustainability) સામે મોટું જોખમ ઊભું કરશે.
વહીવટી પડકારો
યોજના શરૂ થઈ ત્યારથી જ તેની અમલીકરણ પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા અને ચોકસાઈને લઈને અનેક સવાલો ઉઠ્યા છે. જુલાઈ ૨૦૨૫ ની સમીક્ષામાં ચોંકાવનારી વિગતો સામે આવી હતી કે ૧૪,૦૦૦ થી વધુ પુરુષોએ કથિત રીતે ખોટી ઓળખ આપીને આ યોજનાનો લાભ મેળવ્યો હતો, જેનાથી તિજોરીને રૂ. ૨૧.૪ કરોડનું નુકસાન થયું હતું. વહીવટી સ્તરે પણ મંત્રીઓ પોતે સ્વીકારી ચૂક્યા છે કે આ યોજનાના ભારે ખર્ચને કારણે અન્ય સરકારી વિભાગોમાં નાણાંની અછત વર્તાઈ રહી છે. છગન ભુજબળ અને ગણેશ નાઈક જેવા મંત્રીઓએ આર્થિક દબાણનો એકરાર કર્યો હતો, પરંતુ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ યોજના બંધ કરવામાં આવશે નહીં. આ સ્થિતિ વહીવટી તંત્ર માટે બેધારી તલવાર સમાન બની ગઈ છે.
લાભાર્થીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો અને રાજકીય વિવાદ
સતત વધતા આર્થિક બોજને ઘટાડવા માટે સરકારે સમયાંતરે નિયમો કડક કર્યા છે. જૂન ૨૦૨૫ માં હાથ ધરવામાં આવેલા ચકાસણી અભિયાનમાં લગભગ ૮૦ લાખ મહિલાઓ અપાત્ર જણાઈ હતી. ઈ-કેવાયસી (e-KYC) ફરજિયાત બનાવ્યા બાદ લાભાર્થીઓની સંખ્યા ૨.૪ કરોડથી ઘટીને ૧.૭ કરોડ થઈ ગઈ છે. આ બાબતે વિપક્ષોએ રાજ્ય સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. વિપક્ષી નેતાઓનો આરોપ છે કે સરકાર નાણાકીય દબાણને કારણે જાણીજોઈને ટેકનિકલ કારણોસર લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડી રહી છે. એક તરફ સરકાર ૨.૪ કરોડ લાભાર્થીઓને દર મહિને રૂ. ૩,૭૦૦ કરોડની ચુકવણી કરી રહી છે, તો બીજી તરફ આટલો મોટો આર્થિક બોજ જાળવી રાખવો સરકાર માટે આગામી સમયમાં સૌથી મોટો પડકાર બની રહેશે. મહારાષ્ટ્રની જનતા હવે રાહ જોઈ રહી છે કે સરકાર લોકપ્રિયતા અને આર્થિક વાસ્તવિકતા વચ્ચે કેવી રીતે સંતુલન જાળવશે.
આ પણ વાંચો:
