Pakistan Minister India Visit: ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે લાંબા સમયથી તણાવપૂર્ણ સંબંધો હોવા છતાં પાકિસ્તાને નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઇઝેશન (SCO)ની સિવિલાઇઝેશનલ ડાયલોગ ફોરમ બેઠકમાં ભાગ લેવાનો નિર્ણય કર્યો છે. પાકિસ્તાન સરકારે જાહેરાત કરી છે કે તેના ક્લાઇમેટ ચેન્જ અને એન્વાયર્નમેન્ટ કોઓર્ડિનેશન મંત્રી ડૉ. મુસાદિક મસૂદ મલિક આ કાર્યક્રમમાં દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરશે. આ બેઠક 20થી 22 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન દિલ્હીમાં યોજાવાની છે.
પહલગામ આતંકી હુમલા અને ત્યારબાદ મે 2025માં ભારત દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા ઓપરેશન સિંદૂર પછી કોઈ પાકિસ્તાની મંત્રીની આ પ્રથમ ભારત મુલાકાત હશે. બંને દેશો વચ્ચેના સૈન્ય ટકરાવ અને રાજદ્વારી તણાવને ધ્યાનમાં રાખતાં આ નિર્ણયને મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.
પાકિસ્તાને સંસ્કૃતિ મંત્રીના બદલે મુસાદિક મલિકને પસંદ કર્યા
ભારતે આ બેઠક માટે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય વારસા અને સંસ્કૃતિ મંત્રી ઔરંગઝેબ ખાન ખીચીને આમંત્રણ આપ્યું હતું. જોકે, પાકિસ્તાન સરકારે તેમની જગ્યાએ ક્લાઇમેટ ચેન્જ મંત્રી મુસાદિક મસૂદ મલિકને મોકલવાનો નિર્ણય કર્યો છે.
પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રાલયે સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું કે સરકારે ડૉ. મુસાદિક મલિકને SCO સિવિલાઇઝેશનલ ડાયલોગ ફોરમમાં પાકિસ્તાનનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાની જવાબદારી સોંપી છે. આ બેઠકમાં સંગઠનના સભ્ય દેશોના પ્રતિનિધિઓ સભ્યતાઓ વચ્ચે સંવાદ, સાંસ્કૃતિક સમજણ અને લોકો વચ્ચેના સંપર્કને મજબૂત બનાવવા જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરશે.
પાકિસ્તાને કહ્યું છે કે તે પરસ્પર સન્માનના આધારે સભ્યતાઓ વચ્ચે સંવાદને પ્રોત્સાહન આપવા અને SCOના માધ્યમથી લોકો વચ્ચેના સંબંધો મજબૂત કરવા પ્રતિબદ્ધ છે. આ જાહેરાત સાથે પાકિસ્તાને બેઠકમાં પોતાની ભાગીદારીની પુષ્ટિ કરી છે.
પહલગામ હુમલા અને ઓપરેશન સિંદૂર બાદ પ્રથમ મુલાકાત
પહલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં ભારે તણાવ સર્જાયો હતો. મે 2025માં ભારતે ઓપરેશન સિંદૂર હાથ ધર્યા બાદ બંને દેશો વચ્ચે સૈન્ય ટકરાવની સ્થિતિ પણ ઊભી થઈ હતી. ત્યારથી કોઈ વરિષ્ઠ પાકિસ્તાની મંત્રી ભારત આવ્યા નથી.
આવી સ્થિતિમાં દિલ્હીમાં યોજાનારી SCO બેઠક માટે પાકિસ્તાની મંત્રીને આમંત્રણ આપવું અને પાકિસ્તાન દ્વારા પ્રતિનિધિ મોકલવાની પુષ્ટિ કરવી રાજદ્વારી દૃષ્ટિએ નોંધપાત્ર છે. જોકે, આ મુલાકાતને બંને દેશો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સુધારાના સંકેત તરીકે જોવી યોગ્ય નહીં હોય. હાલ આ ભાગીદારી SCOના બહુપક્ષીય કાર્યક્રમ પૂરતી મર્યાદિત છે.
2023માં બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી ભારત આવ્યા હતા
આ પહેલાં પાકિસ્તાનના તત્કાલીન વિદેશ મંત્રી બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારી મે 2023માં ભારત આવ્યા હતા. તેઓ ગોવામાં યોજાયેલી SCOના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકમાં સામેલ થયા હતા. તે સમયે ભારત આ બેઠકનું યજમાન હતું.
બિલાવલ ભુટ્ટો ઝરદારીની મુલાકાત બાદ ત્રણ વર્ષથી વધુ સમય સુધી કોઈ પાકિસ્તાની મંત્રીએ ભારતની મુલાકાત લીધી નથી. હવે મુસાદિક મસૂદ મલિકની પ્રસ્તાવિત દિલ્હી મુલાકાત આ સમયગાળા પછીની પ્રથમ મંત્રીસ્તરીય મુલાકાત બનશે.
દિલ્હીના જૂના કિલ્લામાં યોજાશે પ્રથમ સિવિલાઇઝેશનલ ડાયલોગ ફોરમ
SCOનું પ્રથમ સિવિલાઇઝેશનલ ડાયલોગ ફોરમ દિલ્હીના ઐતિહાસિક જૂના કિલ્લામાં યોજાશે. ભારતનું સંસ્કૃતિ મંત્રાલય અને વિદેશ મંત્રાલય સંયુક્ત રીતે આ કાર્યક્રમનું આયોજન કરી રહ્યાં છે.
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી 20 નવેમ્બરે બેઠકના ઉદ્ઘાટન સમારોહમાં હાજરી આપશે. ત્યારબાદ 21 અને 22 નવેમ્બરે વિવિધ વિષયો પર ચર્ચા માટે સત્રો યોજાશે. આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ SCOના દેશો વચ્ચે સાંસ્કૃતિક વારસો, સભ્યતાઓ, કલા, ભાષા અને સાહિત્યના માધ્યમથી પરસ્પર સમજણ વધારવાનો છે.
25થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લે તેવી શક્યતા
કેન્દ્રીય સંસ્કૃતિ મંત્રી ગજેન્દ્ર સિંહ શેખાવતે જણાવ્યું છે કે ચીન, કઝાકિસ્તાન, ઈરાન, તાજિકિસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન સહિત અનેક દેશોએ બેઠકમાં ભાગ લેવાની પુષ્ટિ કરી છે. પાકિસ્તાન ઉપરાંત બેલારુસ, અઝરબૈજાન, આર્મેનિયા, બહેરીન, નેપાળ, સાઉદી અરેબિયા, તુર્કિયે અને શ્રીલંકાના પ્રતિનિધિઓ પણ સામેલ થવાની માહિતી છે.
આ કાર્યક્રમમાં SCOના સભ્ય દેશો ઉપરાંત સંવાદ ભાગીદાર અને નિરીક્ષક દેશોને પણ આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. કુલ 25થી વધુ દેશોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લે તેવી આશા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
શેખાવતે કહ્યું હતું કે ભારત SCOને માત્ર ભૂ-રાજકીય અને આર્થિક ચર્ચાઓ પૂરતું મર્યાદિત રાખવા માગતું નથી. સંસ્કૃતિ દેશો વચ્ચે સંવાદ શરૂ કરવા અને વિશ્વાસના સેતુ બાંધવાનું માધ્યમ બની શકે છે. પાકિસ્તાનની ભાગીદારી અંગે તેમણે અગાઉ આશા વ્યક્ત કરી હતી કે ઇસ્લામાબાદ પણ હાજરીની પુષ્ટિ કરશે.
આવતા વર્ષે SCO શિખર બેઠકની યજમાની કરશે પાકિસ્તાન
SCOની કામગીરીમાં ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેની ભાગીદારી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પાકિસ્તાન આવતા વર્ષે સંગઠનના નેતાઓની શિખર બેઠકનું આયોજન કરવાનું છે. આ પહેલાં સપ્ટેમ્બર 2026માં ભારતે SCOની તૈયારીઓ સાથે જોડાયેલી બેઠક માટે પોતાના રાષ્ટ્રીય સંયોજક આલોક ડિમરીને ઇસ્લામાબાદ મોકલ્યા હતા.
આ ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં તણાવ હોવા છતાં બંને દેશો SCOના બહુપક્ષીય માળખા હેઠળ સંપર્ક જાળવી રહ્યા છે. દિલ્હીમાં યોજાનારી બેઠકમાં મુસાદિક મલિકની હાજરી આ દિશામાં વધુ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટના બની શકે છે. જોકે, આ કાર્યક્રમ દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટો માટે નહીં, પરંતુ સભ્યતાઓ વચ્ચેના સંવાદને પ્રોત્સાહન આપવા માટે યોજાઈ રહ્યો છે.
