West Bengal SIR Controversy: પશ્ચિમ બંગાળમાં મતદાર યાદીની વિશેષ સઘન પુનરીક્ષણ (SIR) પ્રક્રિયા ફરી વિવાદમાં આવી છે. રાજ્યના પૂર્વ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી અને નિવૃત્ત IAS અધિકારી જવાહર સરકારે વર્તમાન મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નીલમ મીણાને પત્ર લખીને સવાલ કર્યો છે કે ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા પાત્ર જાહેર કરાયેલા 16.10 લાખથી વધુ મતદારો સામે અપીલો દાખલ કરવાનો આદેશ કોણે આપ્યો હતો અને કયા અધિકાર હેઠળ આ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી.
13 નવેમ્બરે લખાયેલા આ પત્રમાં જવાહર સરકારે અગાઉ મોકલેલા પત્રનો જવાબ ન મળવા અંગે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. તેમણે 22 ઓક્ટોબરે પ્રથમ પત્ર મોકલ્યો હતો, પરંતુ ત્રણ અઠવાડિયા સુધી તેની પ્રાપ્તિની પુષ્ટિ કે જવાબ મળ્યો નહોતો. તેમના મતે, આવી સ્થિતિ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીની નિષ્પક્ષતા અને સિવિલ સર્વિસની પરંપરાગત કાર્યશૈલી સામે સવાલ ઊભા કરે છે.
મતદાર યાદીમાંથી બહાર થયેલા લોકો માટે વિશેષ અભિયાન કોના માટે?
જવાહર સરકારે ચૂંટણી પંચના વિશેષ અભિયાન અંગે સ્પષ્ટતા માગી છે. તેમણે પૂછ્યું છે કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલા તમામ લોકો આ અભિયાનનો લાભ લઈ શકે છે કે પછી તે માત્ર ASDD એટલે કે ગેરહાજર, સ્થળાંતરિત, મૃત અને એકથી વધુ વખત નોંધાયેલા મતદારોની યાદીમાં સામેલ લોકો પૂરતું મર્યાદિત છે.
ચૂંટણી પંચે 1 ઓક્ટોબરના પત્રમાં બૂથ સ્તરના અધિકારીઓ (BLO)ને વર્તમાન મતદાર યાદીની અગાઉની યાદી સાથે સરખામણી કરીને ગુમ થયેલા મતદારોની ઓળખ કરવા સૂચના આપી હતી. જવાહર સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયામાં ન્યાયિક અધિકારીઓ દ્વારા દૂર કરાયેલા 27.16 લાખ નામ અને ફોર્મ 7 મારફતે યાદીમાંથી કાઢવામાં આવેલા 5.46 લાખ મતદારોનો પણ સમાવેશ થવો જોઈએ.
ચૂંટણી પંચના પત્ર અને મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની 7 ઓક્ટોબરની જાહેરાતમાં જણાવાયું હતું કે મતદાર યાદીમાંથી નામ દૂર થયેલી કોઈપણ વ્યક્તિ ફરીથી નામ ઉમેરાવવા અરજી કરી શકે છે. આ આધારે જવાહર સરકારે આશરે 22 લાખ એવા મતદારો અંગે પણ સવાલ કર્યો છે, જેમની SIR સંબંધિત અપીલો ટ્રિબ્યુનલમાં પેન્ડિંગ છે. કેટલાક મતદારોને વિશેષ નોંધણી શિબિરોમાંથી પાછા મોકલવામાં આવ્યા હોવાની માહિતી પણ સામે આવી છે.
તેમણે પૂછ્યું છે કે ન્યાયિક અધિકારી દ્વારા નામ દૂર કરાયેલા અને જેમની અપીલનો નિર્ણય બાકી હોય તેવા મતદારનું નામ ERO ફરીથી ઉમેરી શકે છે કે નહીં.
16,10,311 મતદારો સામે અપીલ કોણે દાખલ કરી?
જવાહર સરકારના પત્રમાં સૌથી ગંભીર સવાલ એપ્રિલ 2026માં દાખલ કરવામાં આવેલી 16,10,311 અપીલો અંગે છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, આ મતદારોના દસ્તાવેજોની તપાસ થઈ ચૂકી હતી અને ન્યાયિક અધિકારીઓએ સુનાવણી બાદ તેમને મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવા યોગ્ય ગણ્યા હતા. તેમ છતાં તેમની સામે અપીલો દાખલ કરવામાં આવી હતી.
તેમણે ઓક્ટોબરમાં સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચૂંટણી પંચ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલા જવાબી સોગંદનામાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. તેના ફકરા 63માં પંચે જણાવ્યું હતું કે અપીલો મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીની કચેરીના અધિકારીઓએ દાખલ કરી હતી. જ્યારે ફકરા 60માં સ્વીકાર્યું હતું કે સંબંધિત મતદારોના દસ્તાવેજો પોર્ટલ પર ઉપલબ્ધ હતા અને ન્યાયિક અધિકારીઓએ તેમના પક્ષમાં આદેશ આપ્યો હતો.
જવાહર સરકારે પૂછ્યું છે કે આટલી મોટી સંખ્યામાં મતદારોના અધિકારને પડકારવા માટે કોની મંજૂરી લેવામાં આવી હતી અને તેની પાછળ કયો કાનૂની આધાર હતો. તેમણે 5 એપ્રિલના એક જ બેચ કોડ હેઠળ 12 લાખથી વધુ અપીલો એક જ દિવસે દાખલ થવા અંગે પણ સવાલ ઉઠાવ્યો છે. આ પ્રક્રિયામાં ચૂંટણી પંચના IT વિભાગની ભૂમિકા શું હતી તે અંગે પણ સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી છે.
મંજૂરી પહેલાં જ અપીલો દાખલ કરાઈ હોવાનો સવાલ
પત્રમાં ઉત્તર દિનાજપુર જિલ્લાના હેમતાબાદનો એક કિસ્સો પણ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં 599 મતદારો સામે દાખલ થયેલી અપીલો માટે 5 એપ્રિલનો બેચ કોડ નોંધાયો હતો. જોકે, આ મતદારોનાં નામ મંજૂર કરવામાં આવ્યાં હોવાની પૂરક યાદી 6 એપ્રિલે પ્રકાશિત થઈ હતી.
આથી જવાહર સરકારે સવાલ કર્યો છે કે જે નિર્ણયો હજુ સત્તાવાર રીતે જાહેર જ થયા નહોતા, તેમની સામે અપીલ દાખલ કરવાની મંજૂરી કેવી રીતે આપવામાં આવી હતી.
તેમણે ચેતવણી આપી છે કે સરકારી કર્મચારીઓનાં કામ અને તેમની ભૂલોની તપાસ થઈ શકે છે. ચૂંટણી પંચના અધિકારીઓ અથવા રાજ્યના મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારીઓને કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરીને કરવામાં આવેલી કાર્યવાહી બદલ કાનૂની જવાબદારીમાંથી આપમેળે મુક્તિ મળતી નથી.
ચૂંટણી પંચે જવાબ આપ્યો, પરંતુ અધિકારીઓનાં નામ જાહેર નથી કર્યા
ચૂંટણી પંચે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જણાવ્યું હતું કે અપીલો લોકપ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ હેઠળ મળેલી સત્તા અને અદાલતી આદેશોના આધારે દાખલ કરવામાં આવી હતી. પંચે એમ પણ કહ્યું હતું કે આ મામલાની તેને અગાઉ જાણ કરવામાં આવી નહોતી.
જોકે, અપીલો દાખલ કરનારા અધિકારીઓનાં નામ અને મતદારોનાં નામ સામે કયા આધાર પર વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો તેની વિગતો હજુ જાહેર કરવામાં આવી નથી.
જવાહર સરકારનો આ બીજો પત્ર છે, પરંતુ મુખ્ય ચૂંટણી અધિકારી નીલમ મીણા તરફથી હજુ સુધી કોઈ જવાબ મળ્યો નથી. આ મામલે હવે મુખ્ય સવાલ એ છે કે ન્યાયિક પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરીને પાત્ર ઠરાવાયેલા લાખો મતદારો સામે અપીલો દાખલ કરવાનો નિર્ણય કોણે લીધો અને તેની પાછળ કયો કાનૂની આધાર હતો. આ સ્પષ્ટતા પશ્ચિમ બંગાળની SIR પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા અને મતદારોના અધિકારોની દૃષ્ટિએ મહત્ત્વપૂર્ણ બની છે.
