Rajula Copper Factory Protest: ગુજરાતમાં છેલ્લા ૨૫ વર્ષોથી સરકારની નીતિઓ સામે અવાજ ઉઠાવનારા આંદોલનોને કચડી નાખવાની એક પદ્ધતિસરની કામગીરી ચાલી રહી છે. નરેન્દ્ર મોદીના શાસનકાળથી લઈને ૨૦૨૬ સુધી, જે પણ અવાજ સત્તા સામે રજૂ કરવામાં આવે, તેને સામ-દામ-દંડ-ભેદની નીતિ અપનાવીને બંધ કરી દેવામાં આવે છે. રાજૂલા તાલુકાના લોટપર અને આસપાસના ગામોમાં કોપર ફેક્ટરી સામે થયેલું આંદોલન આનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે. શરૂઆતમાં જે આંદોલન અત્યંત મજબૂતી અને ઉત્સાહ સાથે શરૂ થયું હતું, તે આજે નામોનિશાન વગરનું થઈ ગયું છે. સ્થાનિક ખેડૂતોની જમીન પચાવી પાડવાના આરોપો અને ફેક્ટરીના કામની ધમધમાટ વચ્ચે, આ આંદોલન કઈ રીતે કાયદાકીય દાવપેચો અને સરકારી દબાણ હેઠળ તૂટી પડ્યું, તે એક ચિંતાનો વિષય છે.
સંઘર્ષનું નેતૃત્વ અને સરકારી દમનચક્ર
આ આંદોલનને વેગ આપવામાં તકુભાઈ સાંડસુર, ભરતસિંહ વાળા, વિક્રમભાઈ દાખડ જેવા સ્થાનિક આગેવાનો તેમજ અમદાવાદના જાણીતા પર્યાવરણ કાર્યકર્તા મુદિતા વિદ્રોહી અને નીતાબેન જેવા લોકોની મહત્વની ભૂમિકા હતી. યુવાન નેતા જયદીપ ખુમાણની સક્રિયતાએ ગામડાઓમાં નવી આશા જગાવી હતી. લગભગ ૨૦ ગામોના ખેડૂતો એકત્રિત થયા હતા, પરંતુ સરકાર અને વહીવટીતંત્રે આંદોલનને કાયદાકીય માર્ગોમાં અટવાવી દીધું. નેશનલ ગ્રીન ટ્રિબ્યુનલ (NGT)માં ત્રણ વખત મળેલી નિષ્ફળતા અને યોગ્ય કાયદાકીય માર્ગદર્શનના અભાવે આંદોલનની ગતિ ધીમી પડી. સ્થાનિક ધારાસભ્યો અને સત્તાના સમીકરણોએ પણ આ કંપનીને મદદ કરવામાં કોઈ કસર છોડી નહીં. ભરતસિંહ વાળાના મતે, આ માત્ર એક ફેક્ટરીનો વિષય નથી, પરંતુ આખેઆખા રાજૂલા અને જાફરાબાદના પટ્ટામાં કંપનીઓના હિત માટે ખેડૂતોને કચડવામાં આવી રહ્યા છે.
કોપર સ્મેલ્ટિંગ: પર્યાવરણ અને માનવ સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો
વિશ્વભરમાં કોપર સ્મેલ્ટિંગની પ્રક્રિયાને સૌથી વધુ વિનાશકારી અને ઝેરી માનવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં મોટી માત્રામાં ઝેરી તત્વો અને રસાયણો વાતાવરણમાં ભળે છે, જે આસપાસના ૩૦ ગામડાઓના સ્વાસ્થ્ય માટે ગંભીર ખતરો છે. જ્યાં પણ આવી કોપર ફેક્ટરીઓ સ્થપાઈ છે, ત્યાં જમીન કેન્સરગ્રસ્ત થઈ હોવાના અને પાક બરબાદ થઈ ગયા હોવાના અનેક દાખલા છે. તેમ છતાં, કંપનીએ ૩૦૦૦ પાનાનો રિપોર્ટ રજૂ કર્યો, જેનો નાનકડો ૨૫-૩૦ પાનાનો સારાંશ ગામલોકોને સમજાવ્યા વગર જ લોક સુનવણીઓનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. અધિકારીઓએ કંપનીના પક્ષમાં રહીને એવી રીતે લોક સુનવણી કરી કે સ્થાનિક લોકોને પ્રશ્નો પૂછવાની પણ પૂરતી તક મળી નહીં. અંધારામાં રાખીને કરવામાં આવેલી આ સુનવણીઓ લોકશાહીની મજાક સમાન છે.
અધિકારીઓ અને રાજકારણીઓની મિલીભગત
આંદોલનકારીઓનો સ્પષ્ટ આરોપ છે કે રાજૂલા અને અમરેલીના અધિકારીઓ અને નેતાઓ કંપનીના દલાલ બની ગયા છે. ૩૫ વર્ષથી આ વિસ્તારમાં જે પણ ડેપ્યુટી કલેક્ટર, મામલતદાર કે પોલીસ અધિકારીઓ આવ્યા, તેઓ મોટાભાગે કંપનીના ઈશારે નાચતા રહ્યા છે. સત્તાધારી પક્ષ હોય કે વિરોધ પક્ષ, તમામ નેતાઓ જ્ઞાતિવાદના નામે ખેડૂતોને છેતરીને પોતાનું સામ્રાજ્ય ઊભું કરવામાં વ્યસ્ત છે. જે અધિકારીઓએ આ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપવામાં અને આંદોલન દબાવવામાં ભૂમિકા ભજવી હતી, તેમને હવે કંપનીમાં ઊંચા હોદ્દાઓ આપવામાં આવ્યા છે. આ સ્પષ્ટપણે એક ષડયંત્ર છે, જેમાં પોલીસ અને રેવન્યુ ડિપાર્ટમેન્ટના અધિકારીઓ ખેડૂતોના વિરોધને કચડવા માટે પોલીસ બળનો ઉપયોગ કરી ધરપકડો અને અટકાયત કરવામાં અગ્રેસર હતા.
આંદોલનની નિષ્ફળતા અને ખેડૂતોનો સંઘર્ષ
ભરતસિંહ વાળા જેવા કાર્યકરોએ અનેકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આંદોલન અટક્યું નથી, પરંતુ તેને જાણીજોઈને દબાવી દેવામાં આવ્યું છે. આ લડાઈમાં નાણાકીય સાધનોનો અભાવ હતો, જ્યારે સામે અબજોપતિ ઉદ્યોગપતિઓની તાકાત હતી. ગાંધીવાદી પદ્ધતિથી લડતા ખેડૂતો સામે પોલીસના દબાણ અને કંપનીના ભાડૂતી ગુંડાઓનો સામનો કરવો મુશ્કેલ બની ગયો હતો. લોક સુનાવણી દરમિયાન પણ પોલીસ દ્વારા આંદોલનકારીઓની ધરપકડ કરીને આખા આંદોલનને ડરાવી દેવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. કાનુભાઈ કલસરીયા જેવા પીઢ નેતાઓએ પણ નિર્મા આંદોલન જેવી સફળતા મેળવવા માટે જે એકતાની જરૂર હતી, તે રાજૂલામાં જાળવવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ રાજકીય ખેંચતાણમાં આંદોલનનું વહાણ ડૂબી ગયું.
ભવિષ્યનો પડકાર અને જાગૃતિની જરૂરિયાત
હવે જ્યારે ફેક્ટરીનું કામ શરૂ થઈ ગયું છે, ત્યારે આસપાસના વિસ્તારોમાં વિનાશના એંધાણ વર્તાઈ રહ્યા છે. હજુ પણ કેટલાક લોકો આંદોલનને ફરીથી બેઠું કરવા માટે મથામણ કરી રહ્યા છે. જો ગામના લોકો એકતા નહીં બતાવે, તો આવનારી પેઢીઓ માટે ખેતીલાયક જમીન અને શુદ્ધ હવા માત્ર એક સપનું બની રહેશે. આ માત્ર જમીનનો વિવાદ નથી, પરંતુ અસ્તિત્વની લડાઈ છે. લોકશાહીમાં અવાજ ઉઠાવવો એ નાગરિકનો અધિકાર છે, પરંતુ જ્યારે સરકાર પોતે જ કંપનીઓના હિતમાં કામ કરવા લાગે ત્યારે આ અધિકારોનું રક્ષણ કરવું મુશ્કેલ બને છે. આવનારા સમયમાં આ વિસ્તારના લોકો કેટલા જાગૃત થાય છે અને કઈ રીતે પોતાના અધિકારો માટે ફરી સંગઠિત થાય છે, તે જોવું રહ્યું.
આ પણ વાંચો:
