Socialism in India: આજના ભારતીય રાજકારણમાં ‘સમાજવાદ’ એક એવો ફેશનેબલ શબ્દ બની ગયો છે, જેનો ઉપયોગ રાજનેતાઓ પોતાની સત્તાની લાલસાને છુપાવવા માટે કરી રહ્યા છે. જે રીતે આજકાલના યુવાનોમાં ટાઈટ પેન્ટ અને સાઈડબર્નનો ક્રેઝ છે, તેવી જ રીતે નેતાઓ માટે સમાજવાદનું લેબલ લગાડવું એ એક રાજકીય જરૂરિયાત બની ગઈ છે. પરંતુ શું આ વિચારધારા ખરેખર ભારતની ગરીબી મટાડવા માટે સક્ષમ છે? વાસ્તવમાં, સમાજવાદના નામે જે નીતિઓ થોપવામાં આવી રહી છે, તે ભારતને ગરીબીની ખાઈમાંથી બહાર કાઢવાને બદલે વધુ ઊંડી નિર્ધનતામાં ધકેલી રહી છે. એક જાગૃત નાગરિક તરીકે જોતા લાગે છે કે સમાજવાદ ચાર મુખ્ય સ્તંભો પર હુમલો કરે છે: તે ગરીબીનું સમાધાન નથી કરી શકતો, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને નષ્ટ કરે છે, શાસક અને શાસિત વચ્ચે ખાઈ વધારે છે અને ભારતની મહાનતાના માર્ગમાં એક મોટી બાધા બનીને ઉભો છે.

સમાજવાદની ભ્રામક વ્યાખ્યા અને વાસ્તવિકતાનું વિશ્લેષણ

સૌથી પહેલા તો એ સમજવું જરૂરી છે કે સમાજવાદ છે શું? ઘણા સમાજવાદીઓ પોતે જ આ શબ્દની વ્યાખ્યા કરવામાં મૂંઝવણ અનુભવે છે. મોટાભાગે તેનો ઉદ્દેશ્ય એક સમાન સમાજ બનાવવાનો કહેવાય છે, પરંતુ તેની કાર્યપદ્ધતિ બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ટકેલી છે: રાજ્ય દ્વારા આર્થિક ગતિવિધિઓનું કેન્દ્રીકૃત આયોજન અને ઉત્પાદનના સાધનો પર રાજ્યની માલિકી. ઇતિહાસ સાક્ષી છે કે જે દેશોએ આ પદ્ધતિ અપનાવી છે, ત્યાં તે નિષ્ફળ સાબિત થઈ છે. કેન્દ્રીય આયોજનના નામે આજે ભારત સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સ, અક્ષમ સરકારી ઉદ્યોગો અને બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ઈજારાશાહી જાળવી રહ્યું છે, જે નાગરિકોની આર્થિક સ્વતંત્રતા પર સીધો કાપ મૂકે છે. આપણે એ યાદ રાખવું જોઈએ કે આધુનિક રાજ્યનું કામ રસ્તા, શિક્ષણ અને કાયદો-વ્યવસ્થા જેવી પાયાની સુવિધાઓ આપવાનું છે, ન કે વેપાર-ધંધામાં માલિક બનીને બેસવાનું.

જાહેર ક્ષેત્રની નિષ્ફળતા અને અમલદારશાહીનો આતંક

યુરોપના દેશો જેવા કે સ્વીડન અને બ્રિટન, જ્યાં દાયકાઓ સુધી સમાજવાદી શાસન રહ્યું, તેમણે પણ હવે રાજ્યની માલિકીની અસરો અનુભવી લીધી છે. સ્વીડન જેવા દેશે પણ સ્વીકાર્યું છે કે અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો હિસ્સો ખાનગી હાથોમાં હોવો જોઈએ. ભારતમાં જાહેર ક્ષેત્રના એકમોમાં ઉત્પાદકતા ઘટવી અને સતત નુકસાન થવું એ એક સામાન્ય ઘટના બની ગઈ છે. જ્યારે સરકાર કોઈ ઉદ્યોગ ચલાવે છે, ત્યારે તેમાં કાં તો કાર્યક્ષમતાના નામે સ્વાયત્તતા આપવી પડે છે, જે અમલદારશાહીને જવાબદારી વિના શક્તિ આપે છે, અથવા તો સંસદીય નિયંત્રણ લાદવામાં આવે છે, જે કાર્યક્ષમતાને મારી નાખે છે. આ બંને સ્થિતિમાં અંતે તો નુકસાન સામાન્ય નાગરિક અને ગરીબ વર્ગનું જ થાય છે, કારણ કે તેમના ટેક્સના પૈસા આવી રીતે બરબાદ થાય છે.

સ્વતંત્રતા અને ગરીબીનું ગણિત: રાજ્યવાદની ભયાનક અસરો

આપણી આર્થિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ રાજ્યવાદમાં નથી, પરંતુ જનતાની રચનાત્મક ઉર્જાને મુક્ત કરવામાં છે. સમાજવાદીઓ ગરીબીને સમાપ્ત કરવાને બદલે સત્તાના અત્યાચારને ગરીબી સાથે જોડી રહ્યા છે. સંસાધનોનો બગાડ, ખાદ્યાન્ન સંકટ અને વધતો જતો ફુગાવો – આ બધું જ રાજ્યવાદનું સીધું પરિણામ છે. જે મધ્યમવર્ગ કે મહેનતકશ વર્ગ આજે જીવી રહ્યો છે, તે સરકારી નીતિઓના કારણે નહીં, પરંતુ પોતાની અદભૂત ક્ષમતાના કારણે જીવી રહ્યો છે. ખેડૂતોમાં તો એક કહેવત પણ પ્રચલિત છે કે ‘જે બચાવી રાખ્યું તે રાજાનું’, જે દર્શાવે છે કે સરકારની નીતિઓ પર લોકોનો વિશ્વાસ કેટલો ન્યૂનતમ છે.

સર્વસત્તાવાદ તરફ જતો પુલ: લોકશાહી અને વ્યક્તિગત અધિકારોનો નાશ

સમાજવાદને ઘણીવાર સર્વસત્તાવાદ તરફ જતો પુલ કહેવામાં આવે છે. ભાષણોમાં તો સમાજવાદીઓ સ્વતંત્રતાની મોટી વાતો કરે છે, પણ તેમના કાર્યો પ્રેસની સ્વતંત્રતા ઘટાડવા, સંપત્તિના અધિકારો છીનવવા અને વેપાર-ઉદ્યોગ પર કબજો જમાવવાના હોય છે. ટ્રોટસ્કીએ ચેતવણી આપી હતી કે એવી વ્યવસ્થામાં જે કામ નહીં કરે તે ખાશે નહીં એવા નિયમો બદલાઈને ‘જે આજ્ઞા નહીં માને તે ખાશે નહીં’ સુધી પહોંચી જશે. આજે સરકારી મશીનરીનો જે રીતે વ્યક્તિગત અને જૂથના હિતો માટે દુરુપયોગ થઈ રહ્યો છે, તે એક પૂર્ણ સમાજવાદી રાજ્યની પૂર્વભૂમિકા છે. સરકારની ઈચ્છા બધાને નિયંત્રિત કરવાની છે, જે ખેડૂતો, વેપારીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે ખૂબ જ ખતરનાક છે.

સમાનતાનો ઢોંગ અને સામાજિક ન્યાયના નામે વિભાજન

સમાજવાદીઓ ‘સમાનતા’ના નામે જે વ્યવસ્થા ઉભી કરે છે તે માત્ર એક મૃગજળ છે. કાયદા સમક્ષ સમાનતાનો અંત અહીંથી જ થાય છે. શાસક વર્ગ અને સામાન્ય જનતા વચ્ચેના ધોરણો અલગ હોય છે. જે નેતાઓ સંપત્તિની મર્યાદાની વાત કરે છે, તેઓ પોતે સરકારી સુવિધાઓનો ભરપૂર આનંદ લે છે. વધુમાં, સમાજવાદે ભારતીય સમાજમાં વર્ગ સંઘર્ષનું ઝેર ઘોળી દીધું છે. વ્યવસાયિક રાજનેતાઓ સત્તા ટકાવી રાખવા માટે વેપારીને જનતાની વિરુદ્ધ અને મજૂરોને ખેડૂતોની વિરુદ્ધ લડાવી રહ્યા છે. આનાથી સમાજમાં નફરતની આગ લાગી રહી છે. જ્યારે જનતાનો સમાજવાદ પરથી મોહભંગ થશે – અને તે સમય નિશ્ચિત છે – ત્યારે આ રાજનેતાઓને કોઈ બચાવી શકશે નહીં.

ઉત્કૃષ્ટતાનો હ્રાસ અને ભવિષ્યની દિશા

સમાજવાદનું સૌથી ખરાબ પરિણામ એ છે કે તે સરેરાશપણાને પુરસ્કાર આપે છે અને ઉત્કૃષ્ટતાનો નાશ કરે છે. આજે દેશમાં જે ‘બ્રેઈન ડ્રેઈન’ થઈ રહ્યું છે, તેના માટે જવાબદાર કોણ? આપણા પ્રતિભાશાળી યુવાનો દેશ છોડીને કેમ જાય છે? કારણ કે અહીં તેમને તેમના પુરુષાર્થનું ફળ મળતું નથી. ભારત એક મહાન શક્તિ બનવા માટે સર્જાયું છે, પણ સમાજવાદી નીતિઓ તેમાં અવરોધક બની રહી છે. ભારતીય જનતા અત્યંત સમજદાર છે અને તે એક એવો માર્ગ પસંદ કરશે જે તેના મૂળ સ્વભાવ અને દેશની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ હોય. સમય પાકી ગયો છે કે આપણે આ વિનાશકારી માર્ગને ત્યજીને એવી સ્વતંત્રતા અને આર્થિક મુક્તિનો માર્ગ અપનાવીએ જે સામાજિક ન્યાય અને રાષ્ટ્રીય ગરિમાનું સાચું રક્ષણ કરી શકે.