State Dependence on Centre: આઝાદીના 80મા સ્વતંત્રતા દિવસે લાલ કિલ્લાની પ્રાચીર પરથી પ્રધાનમંત્રીએ ભારતને બીજા દેશો પર નિર્ભર રહેવું પોસાય નહીં તેવી વાત કરી હતી. છેલ્લા એક દાયકાથી આત્મનિર્ભર ભારતની વિચારધારા દેશની આર્થિક નીતિનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ રહી છે. તેનો મુખ્ય હેતુ વિદેશી નિર્ભરતા ઘટાડવા, દેશની અંદર ક્ષમતાઓ વિકસાવવા અને જરૂરી સંસાધનો પર બાહ્ય શક્તિઓનું નિયંત્રણ રોકવાનો છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે આ તર્ક મજબૂત છે, પરંતુ દેશની અંદર રાજ્યો અને કેન્દ્ર વચ્ચેની નાણાકીય વ્યવસ્થા અલગ જ ચિત્ર રજૂ કરે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં અનેક રાજ્યો કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી મળતા નાણાં પર વધુ નિર્ભર બન્યા હોવાના સંકેતો કેન્દ્રના 17 વર્ષના બજેટના આંકડામાંથી મળે છે.
રાજ્યોની જવાબદારી અને કેન્દ્રની આવક વચ્ચેનું અસંતુલન: ભારતની સંઘીય નાણાકીય વ્યવસ્થામાં શરૂઆતથી જ એક વર્ટિકલ ફિસ્કલ ઇમ્બેલેન્સ એટલે કે રાજ્યોની ખર્ચ જવાબદારી અને તેમની પોતાની આવક વચ્ચેનું અંતર રહ્યું છે. આરોગ્ય, શિક્ષણ અને પોલીસ જેવી સીધી જનસેવા સાથે જોડાયેલી જવાબદારીઓ મુખ્યત્વે રાજ્યો પાસે છે. બીજી તરફ આવકવેરો, કોર્પોરેટ ટેક્સ અને GSTમાં કેન્દ્રનો હિસ્સો જેવા મોટા અને વધુ સરળતાથી વધારી શકાય એવા આવક સ્ત્રોતો કેન્દ્ર પાસે છે. આ જ કારણસર રાજ્યોને પોતાના ખર્ચની સરખામણીએ પોતાની આવક ઊભી કરવામાં મર્યાદાઓનો સામનો કરવો પડે છે.
સંઘીય નાણાં અંગેનો મૂળ સિદ્ધાંત: અમેરિકન અર્થશાસ્ત્રી રિચર્ડ મસ્ક્રેવના સંઘીય નાણાંના મોડલમાં શિક્ષણ જેવી સેવાઓ લોકોની નજીકના સરકારી સ્તરે આપવાની દલીલ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે આર્થિક સંકટના સમયમાં અર્થતંત્રને સંભાળવા માટે કેન્દ્રની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. વૉલેસ ઓટ્સે પણ સ્થાનિક સરકારોને ખર્ચની જવાબદારી આપવાની વાત કરી હતી. મૂળભૂત સિદ્ધાંત એ છે કે સરકાર પાસે જેટલી ખર્ચ કરવાની જવાબદારી હોય, તેની સાથે સુસંગત આવકના સાધનો પણ હોવા જોઈએ. ભારતમાં નાણાં પંચની રચનાનો એક હેતુ આ જ અસંતુલનને ઘટાડવાનો રહ્યો છે.
ડિવોલ્યુશનથી રાજ્યોને વધુ હિસ્સો મળ્યો: આ નાણાકીય અંતરને ઘટાડવા માટે કેન્દ્રની કર આવકમાંથી રાજ્યોને હિસ્સો આપવામાં આવે છે, જેને ડિવોલ્યુશન કહેવામાં આવે છે. 2015માં 14મા નાણાં પંચે રાજ્યોનો વહેંચી શકાય તેવા કરના પૂલમાં હિસ્સો 32 ટકાથી વધારીને 42 ટકા કર્યો હતો. આ પગલાને સહકારી સંઘવાદ માટે મહત્વપૂર્ણ સુધારા તરીકે જોવામાં આવ્યું હતું. સિદ્ધાંત પ્રમાણે તેનાથી રાજ્યોને કેન્દ્રના દર વર્ષે લેવાતા નિર્ણયોથી થોડું વધુ નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને સ્થિરતા મળવી જોઈએ.
પરંતુ ડિવિઝિબલ પૂલ જ નાનો થતો ગયો: મુશ્કેલી એ છે કે રાજ્યોનો હિસ્સો વધ્યો હોવા છતાં કેન્દ્રની કુલ કર આવકમાંથી વહેંચવા માટે ઉપલબ્ધ કરનો પૂલ પ્રમાણમાં નાનો થતો ગયો. 2010ના દાયકાની શરૂઆતમાં કેન્દ્રની કુલ કર આવકમાંથી સરેરાશ આશરે 87 ટકા હિસ્સો ડિવિઝિબલ પૂલમાં જતો હતો. તે સમયે સેસ અને સરચાર્જનો ઉપયોગ મર્યાદિત હતો. પરંતુ સમય જતાં સેસ અને સરચાર્જના વધતા ઉપયોગને કારણે રાજ્યો સાથે વહેંચવાની જરૂર ન હોય તેવી આવકનો હિસ્સો વધ્યો.
2020-21માં સૌથી મોટો ઘટાડો: નાણાકીય વર્ષ 2020-21માં ડિવિઝિબલ પૂલનો હિસ્સો ઘટીને માત્ર 71.6 ટકા રહ્યો હતો. ઉપલબ્ધ શ્રેણીમાં એક વર્ષમાં થયેલો આ સૌથી મોટો ઘટાડો હતો. આ સમયગાળો કોરોના મહામારીનો હતો અને કેન્દ્રે સંકટનો સામનો કરવા માટે એવા સેસનો ઉપયોગ કર્યો હતો જેને રાજ્યો સાથે વહેંચવો જરૂરી નહોતો. પરિણામે રાજ્યોનો કાગળ પરનો હિસ્સો 42 ટકા હોવા છતાં જે કુલ કર આવક પર તે લાગુ થતો હતો તે આધાર નાનો બન્યો. અંદાજ મુજબ 2026-27 સુધીમાં આ હિસ્સો ફરી વધીને 84.5 ટકા થઈ શકે છે, પરંતુ કેન્દ્રના નિર્ણયોથી તેમાં ઝડપી ફેરફાર થઈ શકે છે.
કુલ ટ્રાન્સફરનો આંકડો અલગ ચિત્ર બતાવે છે: બીજી તરફ, રાજ્યોને કેન્દ્ર તરફથી મળતા કુલ ટ્રાન્સફરનો આંકડો વધુ અલગ ચિત્ર રજૂ કરે છે. ડિવોલ્યુશન, ગ્રાન્ટ અને લોન સહિત કુલ ટ્રાન્સફર 2020-21માં કેન્દ્રની ટ્રાન્સફર પહેલાંની આવકના 59.1 ટકા સુધી પહોંચ્યું હતું. 15 વર્ષના ઓડિટેડ આંકડાઓમાં આ સૌથી ઊંચું પ્રમાણ હતું. જોકે તેનો અર્થ એવો નહોતો કે કેન્દ્રે સામાન્ય વર્ષોની સરખામણીએ રાજ્યોને અસાધારણ રીતે વધુ નાણાં આપ્યા હતા. મુખ્ય કારણ એ હતું કે મહામારી દરમિયાન કેન્દ્રની પોતાની કર અને બિન-કર આવકમાં મોટો ઘટાડો થયો હતો.
કોરોના દરમિયાન રાજ્યોને મળેલી મદદનું ગણિત: મહામારી દરમિયાન GST વળતર, બેક-ટુ-બેક લોન અને વિવિધ રાહત ગ્રાન્ટ દ્વારા રાજ્યોને નાણાં મળતા રહ્યા. તે સમયે રાજ્યો આરોગ્ય સંકટની સૌથી આગળની હરોળમાં હતા. તેથી કુલ ટ્રાન્સફરનું પ્રમાણ વધ્યું હતું. 2021-23 દરમિયાન પણ મહામારી સંબંધિત મદદને કારણે આ પ્રમાણ ઊંચું રહ્યું. ત્યારબાદ કેન્દ્રની આવકમાં વધારો થતાં 2024-25 સુધીમાં કુલ ટ્રાન્સફરનું પ્રમાણ ઘટીને આશરે 51 ટકા થઈ ગયું.
અધિકાર અને કેન્દ્રની મરજીથી મળતી મદદ વચ્ચેનો તફાવત: બંને પ્રકારના આંકડાઓને સાથે જોતા એક મહત્વપૂર્ણ બાબત સામે આવે છે. રાજ્યોનો બંધારણીય હિસ્સો જે ડિવિઝિબલ પૂલમાંથી મળે છે તે ચોક્કસ એવા સમયે નાનો થયો જ્યારે રાજ્યોને વધુ સંસાધનોની જરૂર હતી. બીજી તરફ ગ્રાન્ટ સહિતના કુલ ટ્રાન્સફરનું પ્રમાણ વધ્યું. એટલે રાજ્યોને નાણાં મળ્યા, પરંતુ તેમાંનો મોટો ભાગ એવો હતો જે આપમેળે બંધારણીય હિસ્સા તરીકે નહીં પરંતુ કેન્દ્રના નિર્ણય અને શરતોના આધારે મળતો હતો. આ નાણાકીય અધિકાર અને કેન્દ્રની વિવેકાધીન મદદ વચ્ચેનો મૂળભૂત તફાવત છે.
આ કોઈ એક સરકાર પૂરતી મર્યાદિત બાબત નથી: સેસનો ઉપયોગ માત્ર વર્તમાન સરકારની નીતિ નથી. 1980ના દાયકાથી અલગ-અલગ સરકારોએ નાણાકીય જરૂરિયાતો દરમિયાન સેસનો ઉપયોગ કર્યો છે. 15મા અને 16મા નાણાં પંચે ડિવોલ્યુશનનો દર 41 ટકા જાળવી રાખ્યો હતો. તેથી મુખ્ય સમસ્યા માત્ર ડિવોલ્યુશનના ટકાવારી દરમાં નથી, પરંતુ જે કર પૂલ પર આ દર લાગુ થાય છે તેના કદમાં છે. રાજ્યો માટે નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા એટલે પોતાના વિકાસ માટે કેન્દ્રના વાર્ષિક નિર્ણયો પર ઓછું નિર્ભર રહેવું અને વધુ સ્થિર તથા અગાઉથી નિર્ધારિત નાણાકીય અધિકારો મેળવવા.
17મા નાણાં પંચ સામે મોટો નિર્ણય: હવે 17મા નાણાં પંચ સામે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે ચર્ચા માત્ર ડિવોલ્યુશનના દર સુધી મર્યાદિત રહેવી જોઈએ કે પછી એવો ફિક્સ્ડ બેઝ પણ નક્કી કરવો જોઈએ જેના પર આ દર લાગુ થાય. રાજ્યોને સુધારાની ગતિમાં કેન્દ્ર સાથે પગલું મિલાવવાનું કહેવામાં આવે છે, પરંતુ સુધારા માટે નાણાં જરૂરી છે. જો રાજ્યો પાસે ઉપલબ્ધ સંસાધનોનો મોટો હિસ્સો દર વર્ષે કેન્દ્રના નિર્ણય, કર પૂલના કદ અને ગ્રાન્ટની નીતિ પર આધારિત રહેશે તો સમાન ભાગીદારીનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા વિના સંઘવાદ અધૂરો: ભારતને વિશ્વમાં આત્મનિર્ભર બનાવવાની સાથે દેશની અંદર પણ રાજ્યોને વધુ નાણાકીય સ્વતંત્રતા આપવી જરૂરી છે. રાજ્યોને પોતાના વિકાસની યોજનાઓ બનાવવા માટે વિશ્વસનીય અને અનુમાન કરી શકાય તેવી આવકની જરૂર છે. જો ડિવિઝિબલ પૂલનું કદ અને રાજ્યોને મળતા નાણાં કેન્દ્રના વાર્ષિક નિર્ણયોથી ઝડપથી બદલાતા રહેશે તો ભવિષ્યના સંકટોમાં પણ રાજ્યોને પોતાના બંધારણીય અધિકાર કરતાં કેન્દ્રની શરતો પર મળતી મદદ પર વધુ આધાર રાખવો પડશે. તેથી નાણાકીય આત્મનિર્ભરતા અને મજબૂત સંઘવાદ વચ્ચેનું સંતુલન હવે ભારતની આર્થિક નીતિ સામેનો મહત્વપૂર્ણ પડકાર બની શકે છે.
