VB-G RAM G e-KYC: મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી યોજના એટલે કે મનરેગાના સ્થાને શરૂ કરવામાં આવેલી નવી ગ્રામીણ રોજગાર યોજના વિકસિત ભારત ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ), જેને વીબી-જી રામ જી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના અમલને બે મહિના પૂર્ણ થયા બાદ પણ મોટી સંખ્યામાં કામદારોનું ઈ-કેવાયસી ચકાસણી કાર્ય અધૂરું હોવાનું સામે આવ્યું છે. ધ વાયર અને ધ હિન્દુના અહેવાલોને ટાંકીને સામે આવેલી માહિતી મુજબ, લગભગ 57 લાખ સક્રિય કામદારો હજુ પણ ઈ-કેવાયસી વેરિફિકેશનની રાહ જોઈ રહ્યા છે.
આ સ્થિતિ એવા સમયે સામે આવી છે જ્યારે સરકાર દ્વારા નવી યોજના હેઠળ કામદારોની ઓળખ અને રોજગાર વ્યવસ્થાને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવવા માટે ઈ-કેવાયસીને મહત્વપૂર્ણ પ્રક્રિયા બનાવવામાં આવી છે. સક્રિય કામદારોમાં એવા લોકોનો સમાવેશ થાય છે જેમણે છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન ઓછામાં ઓછા એક વખત મનરેગા હેઠળ કામ કર્યું હોય.
માત્ર 71 ટકા નોંધાયેલા કામદારોનું ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ
રિપોર્ટમાં જણાવ્યા મુજબ, નવી યોજના અમલમાં આવ્યા બાદ બે મહિના દરમિયાન નોંધાયેલા કુલ કામદારોમાંથી માત્ર 71 ટકા કામદારોનું જ ઈ-કેવાયસી વેરિફિકેશન પૂર્ણ થયું હતું. જોકે, સક્રિય કામદારોના કિસ્સામાં સ્થિતિ પ્રમાણમાં સારી છે અને તેમનો ઈ-કેવાયસી ચકાસણી દર 94.88 ટકા હોવાનું જણાવાયું છે.
આ ટકાવારી ઊંચી હોવા છતાં કામદારોની કુલ સંખ્યા મોટી હોવાથી આશરે 57 લાખ સક્રિય કામદારોનું ઈ-કેવાયસી હજુ બાકી રહે છે. આ આંકડો નવી વ્યવસ્થાના અમલીકરણ અને જમીની સ્તરે ચાલી રહેલી ચકાસણી પ્રક્રિયા સામે પડકાર દર્શાવે છે.
જૂના ઈ-કેવાયસી જોબ કાર્ડ અંગે સરકારનું આશ્વાસન
કેન્દ્રીય ગ્રામ વિકાસ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે અગાઉ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે જે જોબ કાર્ડનું ઈ-કેવાયસી પહેલેથી જ થઈ ચૂક્યું છે, તે નવા ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી કાર્ડ જારી ન થાય ત્યાં સુધી માન્ય રહેશે. સરકારનો ઉદ્દેશ્ય કામદારોને રોજગાર મેળવવામાં કોઈ અડચણ ન આવે અને તેમને મળતું વેતન પણ સમયસર મળી રહે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો હોવાનું જણાવાયું હતું.
સરકારે કેટલાક ચોક્કસ સંજોગોમાં ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ ન થયું હોય તેવા જોબ કાર્ડધારકોને પણ કામ આપવાની મંજૂરી આપી છે. જોકે, બીજી તરફ નવી વીબી-જી રામ જી યોજના હેઠળ રોજગાર મેળવવા માટે ઈ-કેવાયસી ચકાસણીને ફરજિયાત પ્રક્રિયા તરીકે પણ રાખવામાં આવી છે. આ બે બાબતો વચ્ચે વ્યવહારિક સ્તરે કેવી રીતે સંતુલન જાળવવામાં આવે છે તે પણ મહત્વપૂર્ણ બની રહ્યું છે.
જાન્યુઆરીથી પ્રક્રિયા ઝડપથી પૂર્ણ કરવાની સૂચના છતાં બાકી કામ
નેશનલ કેમ્પેઈન ફોર પીપલ્સ રાઈટ ટુ ઈન્ફોર્મેશન (NCPRI) સાથે જોડાયેલા ચક્રધર બુદ્ધાએ દાખલ કરેલી RTI અરજીમાંથી પણ ઈ-કેવાયસી પ્રક્રિયા અંગે મહત્વપૂર્ણ માહિતી સામે આવી છે.
RTI દ્વારા મળેલી માહિતી મુજબ, 30 જાન્યુઆરીએ યોજાયેલી બેઠકમાં કેન્દ્રીય મંત્રાલયે રાજ્યોને નવી વીબી-જી રામ જી વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન દરમિયાન બાકી રહેલા તમામ સક્રિય કામદારોનું ઈ-કેવાયસી એક અઠવાડિયામાં પૂર્ણ કરવા સૂચના આપી હતી.
ત્યારબાદ 12 ફેબ્રુઆરીએ રાજ્યોને ફરી સૂચના આપવામાં આવી હતી કે મહિનાના અંત સુધીમાં આ પ્રક્રિયા પૂરી કરવામાં આવે. જોકે, રિપોર્ટમાં જણાવ્યા પ્રમાણે નિર્ધારિત સમયમર્યાદા બાદ પણ મોટી સંખ્યામાં કામદારોનું ઈ-કેવાયસી બાકી છે. આથી સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલા સમયબદ્ધ લક્ષ્યાંક અને વાસ્તવિક પ્રગતિ વચ્ચે તફાવત જોવા મળે છે.
જુલાઈમાં રોજગારમાં લગભગ 50 ટકાનો ઘટાડો
નવી યોજનાના અમલીકરણ વચ્ચે રોજગાર સર્જનના આંકડા પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યા છે. 9 ઓગસ્ટ 2026 સુધી ઉપલબ્ધ સત્તાવાર આંકડા અનુસાર, જુલાઈ 2026 દરમિયાન વીબી-જી રામ જી યોજના હેઠળ કુલ 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસનો રોજગાર સર્જાયો હતો.
આંકડાની સરખામણી જો ગયા વર્ષના જુલાઈ મહિના સાથે કરવામાં આવે તો મોટો તફાવત જોવા મળે છે. જુલાઈ 2025માં મનરેગા હેઠળ 15.33 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસનો રોજગાર સર્જાયો હતો. એટલે કે જુલાઈ 2026માં નવી યોજના હેઠળ સર્જાયેલો રોજગાર અગાઉની સરખામણીએ 49.94 ટકા ઓછો રહ્યો.
વ્યક્તિ-દિવસ રોજગારની માત્રા માપવાનો એક સામાન્ય એકમ છે. એક વ્યક્તિ દ્વારા એક કાર્યદિવસમાં કરવામાં આવેલા કામને એક વ્યક્તિ-દિવસ તરીકે ગણવામાં આવે છે. તેથી 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસનો અર્થ એ થાય છે કે કુલ કામના દિવસોની ગણતરી આ એકમ દ્વારા કરવામાં આવી છે.
તમિલનાડુમાં ઈ-કેવાયકીની સ્થિતિ સૌથી મજબૂત
દેશમાં મનરેગા હેઠળ સૌથી વધુ કામદારો ધરાવતા ચાર રાજ્યોના આંકડા પર નજર કરીએ તો તમિલનાડુમાં ઈ-કેવાયસી ચકાસણીનો દર સૌથી વધુ જોવા મળે છે.
તમિલનાડુમાં સક્રિય કામદારોમાંથી 99.32 ટકા અને તમામ નોંધાયેલા કામદારોમાંથી 84.89 ટકા લોકોનું ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ થઈ ચૂક્યું છે. આ આંકડા અન્ય મોટા રાજ્યોની સરખામણીએ વધુ છે.
રાજસ્થાનમાં સક્રિય કામદારોના ઈ-કેવાયસીનો દર 95.66 ટકા છે, જ્યારે તમામ નોંધાયેલા કામદારો માટે આ દર 69.45 ટકા છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં અનુક્રમે 94.21 ટકા અને 58.89 ટકા ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ થયું છે. આંધ્ર પ્રદેશમાં સક્રિય કામદારો માટે આ દર 90.4 ટકા અને તમામ નોંધાયેલા કામદારો માટે 82.32 ટકા છે.
બિહારમાં નોંધાયેલા કામદારોના ઈ-કેવાયસીનો દર ઓછો
બિહારના આંકડા પણ ખાસ ધ્યાન ખેંચે છે. રાજ્યમાં સક્રિય કામદારોમાંથી 89.19 ટકા લોકોનું ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ થયું છે, જ્યારે તમામ નોંધાયેલા કામદારોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે તો આ દર માત્ર 58.05 ટકા છે.
મોટા રાજ્યોની સરખામણીમાં તમામ નોંધાયેલા કામદારોની શ્રેણીમાં બિહારનો ઈ-કેવાયસી દર સૌથી ઓછા દરોમાં સામેલ છે. આથી સક્રિય કામદારો અને કુલ નોંધાયેલા કામદારો વચ્ચે ઈ-કેવાયસી પૂર્ણ થવાના દરમાં મોટો તફાવત હોવાનું સ્પષ્ટ થાય છે.
નવી યોજનાના અમલીકરણ સામે પડકારો
વીબી-જી રામ જી યોજના હેઠળ ઈ-કેવાયસીની પ્રક્રિયા અને રોજગાર સર્જનના આંકડા બંને સાથે જોવામાં આવે તો નવી વ્યવસ્થાના અમલીકરણમાં અનેક પડકારો સામે આવી રહ્યા હોવાનું રિપોર્ટમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
એક તરફ સરકારનું કહેવું છે કે પહેલેથી ઈ-કેવાયસી થયેલા જોબ કાર્ડ નવા કાર્ડ જારી થાય ત્યાં સુધી માન્ય રહેશે અને કામદારોને રોજગાર તથા વેતન મેળવવામાં અડચણ નહીં આવે. બીજી તરફ, લાખો સક્રિય કામદારોનું ઈ-કેવાયસી હજુ બાકી રહેવું એ પ્રક્રિયાની ઝડપ અંગે સવાલો ઊભા કરે છે.
આ ઉપરાંત જુલાઈ 2026માં 7.67 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસનો રોજગાર સર્જાયો, જે ગયા વર્ષના 15.33 કરોડ વ્યક્તિ-દિવસ કરતાં 49.94 ટકા ઓછો છે. તેથી આગામી મહિનાઓમાં ઈ-કેવાયસી પ્રક્રિયા કેટલી ઝડપથી પૂર્ણ થાય છે અને નવી યોજના હેઠળ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રોજગાર સર્જનનો દર કેવી રીતે આગળ વધે છે તે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલના આંકડાઓથી એટલું સ્પષ્ટ છે કે નવી ગ્રામીણ રોજગાર વ્યવસ્થામાં પરિવર્તન માત્ર યોજનાના નામ અને માળખાના બદલાવ પૂરતું નથી. કરોડો કામદારોને નવી વ્યવસ્થામાં સરળતાથી જોડવા, તેમની ઓળખ ચકાસણી સમયસર પૂર્ણ કરવા અને રોજગાર તથા વેતનની સતત ઉપલબ્ધતા જાળવી રાખવી પણ સરકાર માટે મોટો અમલીકરણ પડકાર બની રહ્યો છે.
