Balirajgarh Excavation Breach: બિહારના મધુબની જિલ્લામાં, ભારત-નેપાળ સરહદ નજીક આવેલ ૧૭૬ એકરમાં ફેલાયેલા ઐતિહાસિક બલિરાજગઢ (Balirajgarh) માં ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા ખોદકામ શરૂ કરાતાની સાથે જ મોટી આફત આવી પડી છે. સત્તાવાળાઓની ઢીલી સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો લાભ ઉઠાવીને ૯ અને ૧૦ મેની રાત્રે કેટલાક અસામાજિક તત્વો અને ઘૂસણખોરો આ પ્રતિબંધિત ટેકરામાં ઘૂસી ગયા હતા. તેમણે પુરાતત્વીય સંશોધન માટે ખોદવામાં આવેલી કિંમતી ખાઈઓ સાથે છેડછાડ કરી અને માટીના વાસણોના ખુલ્લા યાર્ડમાં રાખવામાં આવેલી સદીઓ જૂની અમૂલ્ય ઐતિહાસિક ધરોહરોને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. આ ઘટના બાદ સરકારી તંત્ર દોડતું થયું છે અને છેક આગ લાગ્યા પછી કૂવો ખોદવા જેવી નીતિ અપનાવીને મધુબનીના એસપી યોગેન્દ્ર કુમાર અને એસડીએમ ચંદન ઝા સહિતના ઉચ્ચ અધિકારીઓ કાફલા સાથે ઘટનાસ્થળે દોડી ગયા હતા. સ્થાનિક લોકો જે જગ્યાને પૌરાણિક અસુર રાજા બલિનો ગઢ માને છે, ત્યાં સુરક્ષાના નામે અત્યાર સુધી માત્ર લાલિયાવાડી જ ચાલતી હતી.
જમીન છીનવાઈ જવાનો જનતાનો વાજબી ડર અને સરકારી પ્રોજેક્ટ સામે આક્રોશ
આ હુમલા અને ઘૂસણખોરી પાછળ માત્ર અસામાજિક તત્વો જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક જનતામાં રહેલો ભારે આક્રોશ અને ડર પણ જવાબદાર હોવાનું સામે આવી રહ્યું છે. સદીઓથી આ વિરાટ ટેકરાની આસપાસ રહેતા ગરીબ ગ્રામીણ પરિવારો આ સરકારી જમીનનો ઉપયોગ પોતાના પશુઓને ચરાવવા, આરામ કરવા અને દર વર્ષે પરંપરાગત મેળો યોજવા માટે પેઢીઓથી કરતા આવ્યા છે. હવે અચાનક એએસઆઈ (ASI) દ્વારા આખી જમીન ઘેરી લેવામાં આવતા સ્થાનિકોમાં એવો વાજબી ભય વ્યાપી ગયો છે કે શાસકો તેમની આજીવિકા છીનવી લેશે. સહાયક પુરાતત્વવિદ વૈભવ શ્રીવાસ્તવ ભલે હવે ૨૪ કલાક પોલીસ તહેનાત હોવાના દાવા કરતા હોય, પરંતુ પ્રજાના હકોને નજરઅંદાજ કરીને લાદવામાં આવતા આવા સરકારી પ્રોજેક્ટ્સ હંમેશા સ્થાનિક સ્તરે વિરોધનો ભોગ બનતા આવ્યા છે.
૧૦૦ વર્ષ સુધી મગધના ઇતિહાસમાં ડૂબેલા શાસકોએ મિથિલા અને રામાયણની ધરોહરને રોળી નાખી
બલિરાજગઢના આ કિલ્લેબંધીવાળા ટેકરા પર ચાલુ વર્ષે માર્ચ મહિનામાં ખોદકામ શરૂ કરાયું હતું, જેનો હેતુ એ શોધવાનો છે કે શું આ જગ્યા પૌરાણિક વિદેહ સામ્રાજ્યનું અસલી વહીવટી કેન્દ્ર હતી? અહીં મૌર્ય, શુંગ, કુષાણ અને પાલ કાળની માનવ વસાહતોના પુરાવા અગાઉ મળી ચૂક્યા છે. નિષ્ણાતોના મતે આ લોહ યુગની સભ્યતાના અવશેષો રાજા જનક અને રામાયણ કાળ સાથેની આપણી સમજણને બદલી શકે છે. જો કે, કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે છેલ્લા ૧૦૦ વર્ષથી પણ વધુ સમય સુધી દિલ્હી અને પટનાના શાસકોનું ધ્યાન માત્ર મગધના ઇતિહાસ પર જ કેન્દ્રિત રહ્યું અને તેમણે મિથિલાની આ ધરોહરને સદંતર ઉપેક્ષિત રાખી. પૂર પ્રભાવિત આ અંતરિયાળ સરહદી વિસ્તારમાં પાયાની સવલતો ઊભી કરવામાં સરકારી તંત્ર હંમેશા નાકામ રહ્યું છે.
ભૂગર્ભ જળ અને સ્ટાફની અછત
બલિરાજગઢમાં સંશોધન કરી રહેલી ટીમને બે મોટા પડકારો નડી રહ્યા છે — પહેલો પડકાર જમીનની નીચેનું પાણી છે, જે માત્ર ત્રણ મીટરની ઊંડાઈએ જ બહાર આવી જાય છે અને બીજો પડકાર કર્મચારીઓની ભારે અછત છે. કમલા અને બલાન નદીઓની વચ્ચે વસેલા આ વિસ્તારમાં પૂરતું ટેકનિકલ આયોજન ન હોવાને કારણે ખોદકામની ખાઈઓ રાતોરાત પાણીથી ભરાઈ જાય છે. અગાઉ ૧૯૭૨-૭૩ અને ૨૦૧૩-૧૪ માં પણ સરકારે પાણી ભરાવવાના બહાને કામ અધવચ્ચે જ અટકાવી દીધું હતું. પૂર્વ પ્રાદેશિક નિયામક ફણીકાંત મિશ્રાએ અન્ય રાજ્યોની જેમ અહીં પણ ભૂગર્ભ જળ વ્યવસ્થાપન માટે કંટ્રોલ્ડ પમ્પિંગ, ટ્યુબવેલ અને ‘વ્હીલર બોક્સ-ગ્રીડ સિસ્ટમ’ (Wheeler Box-Grid System) જેવી આધુનિક એન્જિનિયરિંગ તકનીકો વાપરવાની સલાહ આપી છે, પરંતુ હાલના રેઢીયાળ સરકારી તંત્ર પાસે આવી કોઈ વૈજ્ઞાનિક તૈયારી જ નથી, જેના કારણે કરોડો રૂપિયાનું બજેટ પાણીમાં જઈ રહ્યું છે.
દસ્તાવેજો અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ ગાયબ, ખુલ્લા આકાશ નીચે રઝળતી કિંમતી પુરાતત્વીય સંપત્તિ
એએસઆઈ (ASI) ના અધિક્ષક હરિ ઓમ સરનની દેખરેખ હેઠળ ભલે ૨૦ નવી ખાઈઓ ખોદીને આ વિસ્તારને વૈશાલી અને નાલંદા જેવું મોટું પ્રવાસન સ્થળ બનાવવાની ગુલબાંગો પોકારવામાં આવતી હોય, પરંતુ વાસ્તવિકતા અત્યંત આઘાતજનક છે. ખોદકામ સ્થળ પર પુરાતત્વીય નિયમોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન થઈ રહ્યું છે. માટીના અલગ-અલગ સ્તરો (Stratigraphic Levels) પર વૈજ્ઞાનિક નિશાનો લગાવવામાં આવ્યા નથી. વળી, જમીનમાંથી નીકળેલા હજારો વર્ષ જૂના માટીના વાસણો અને પથ્થરના હથિયારોને રાખવા માટે બનાવેલો આખો અહાતો કોઈ પણ જાતની સુરક્ષા વગર ખુલ્લામાં લાવારિસ છોડી દેવાયો છે, જેના કારણે જ ઘૂસણખોરોએ કિંમતી હથિયારો ઉપાડીને પાણીની ખાઈમાં ફેંકી દીધા હતા. ૩.૨૬ કરોડ રૂપિયાનું મસમોટું સરકારી બજેટ મંજૂર થયું હોવા છતાં ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર માત્ર અણઘડ વહીવટ જ જોવા મળી રહ્યો છે.
૧૯૬૦ ના દાયકાના સરકારી ક્વોર્ટર્સ બન્યા ખંડેર
સરકારી તંત્રની બેદરકારીનો સૌથી મોટો નમૂનો એ ટેકરા પર આવેલું ૧૯૬૦ ના દાયકાનું પાકું સરકારી માળખું છે. આ ઈમારતને એએસઆઈ દ્વારા ખોદકામ કરનારા કર્મચારીઓના રહેવા માટે બનાવવામાં આવી હતી, પરંતુ પાંચ દાયકા સુધી તેની કોઈ મરામત ન કરાતા આજે તે સંપૂર્ણપણે ભૂતિયા ખંડેરમાં ફેરવાઈ ગઈ છે. તેની દીવાલો અને છત તૂટી પડી છે. જે ઈમારતમાં વૈજ્ઞાનિકોએ રહેવાનું હતું, ત્યાં આજે ગામના લોકો પોતાના ઢોર બાંધે છે અને રાત્રે તહેનાત કરાયેલા પોલીસકર્મીઓ ત્યાં આડા પડે છે. લાખો રૂપિયાના રખરખાવ ગ્રાન્ટના નામે અધિકારીઓ ભ્રષ્ટાચાર આચરી રહ્યા છે, જ્યારે રાષ્ટ્રીય મહત્વની આ ઈમારતો ધૂળ ખાઈ રહી છે.
નેતાઓની ‘સેવા યાત્રા’ અને વોટ બેંકની રાજનીતિ હેઠળ દબાણમાં શરૂ થયેલું ખોદકામ
૧૮૮૪ માં જ્યોર્જ અબ્રાહમ ગ્રિયર્સન દ્વારા શોધાયેલા અને ૧૯૩૮ માં રાષ્ટ્રીય મહત્વના જાહેર કરાયેલા આ સ્થળનો ઉપયોગ હંમેશા રાજકીય નેતાઓએ પોતાની વોટ બેંક ચમકાવવા માટે જ કર્યો છે. ઇતિહાસકાર શિવ કુમાર મિશ્રાના મતે, આઝાદી પછી ૧૯૬૨, ૧૯૭૨ અને ૨૦૧૩ માં થયેલા તમામ ખોદકામો માત્ર નેતાઓના દબાણને કારણે જ થયા હતા. ૧૯૬૩ માં તત્કાલીન રેલ મંત્રી લલિત નારાયણ મિશ્રાએ વોટ માટે આ મુદ્દો ઉઠાવ્યો, ત્યારબાદ ૨૦૧૨ માં મુખ્યમંત્રી નીતિશ કુમારે પોતાની ‘સેવા યાત્રા’ દરમિયાન તત્કાલીન મનમોહન સિંહ સરકાર પર બિહાર સાથે ભેદભાવનો આરોપ લગાવીને આવાસ યોજનાઓ અને બલિરાજગઢનો રાજકીય મુદ્દો બનાવ્યો હતો. ૨૦૧૩ માં માંડ એક મહિના કામ ચાલીને બંધ થઈ ગયું, જેના પર હાઈકોર્ટમાં પીઆઈએલ (PIL) પણ દાખલ થઈ હતી કે સરકાર સીતાજીના જન્મસ્થળની ઉપેક્ષા કરી રહી છે.
૧૦ વર્ષ સુધી પ્રોજેક્ટ ખેંચીને પ્રવાસનના નામે જનતાના ટેક્સના કરોડો રૂપિયા સ્વાહા કરવાનો પ્લાન
હાલમાં જેડીયુ (JDU) ના સાંસદ સંજય ઝા સંસદીય સમિતિના અધ્યક્ષ પદનો ઉપયોગ કરીને કેન્દ્રીય મંત્રી ગજેન્દ્ર શેખાવત પર દબાણ લાવી રહ્યા છે કે આ સ્થળને એક સ્વતંત્ર ઉપ-સર્કલ જાહેર કરવામાં આવે અને આગામી ૧૦ વર્ષ સુધી તબક્કાવાર ખોદકામ ચાલુ રાખવામાં આવે. બે મહિનાના ખોદકામમાં માટીની જૂની તકતીઓ, તાંબાની અંજનશલાકા, બંગડીઓના ટુકડા અને અજાતશત્રુના કાળનું ‘મહાશિલા કંટક’ જેવું પથ્થરનું હથિયાર મળ્યા સિવાય કોઈ જ સનસનાટીભરી શોધ થઈ નથી. છતાં પ્રવાસન ઉદ્યોગના નામે વાહવાહી લૂંટવા અને આગામી ચૂંટણીઓ જીતવા માટે ઇતિહાસના નામે કરોડો રૂપિયાના સરકારી ભંડોળનો ધુમાડો કરવાની આ શાસકોની જૂની પદ્ધતિ છે, જે સામાન્ય જનતાના લોહી-પરસેવાના ટેક્સના પૈસાનો ખુલ્લો બગાડ માત્ર છે.
આ પણ વાંચો:
