Indian Students Abroad: લાખોનું દેવું કરીને, વતન છોડીને અને માતા-પિતાના આંખમાં રહેલા સપનાઓને સાચવીને વિદેશ ગયેલા ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ આજે એક એવી કરુણ સ્થિતિમાં મુકાયા છે, જેના વિશે તેમણે ક્યારેય વિચાર્યું પણ નહીં હોય. વિદેશમાં ભણી-ગણીને ઉચ્ચ પગારવાળી ‘સ્કિલ જોબ’ મેળવવાનું સપનું લઈને ગયેલા આ યુવાનો આજે ડિલિવરી બોય તરીકે રસ્તા પર ભટકી રહ્યા છે. લગભગ ૧૨ લાખ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે દુનિયાભરમાં પોતાની કિસ્મત અજમાવી રહ્યા છે, ત્યારે કેનેડા, અમેરિકા, બ્રિટન અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા દેશોનું ‘ગ્લેમર’ હવે ફીકું પડતું દેખાઈ રહ્યું છે. શિક્ષણ મેળવવાના નામે ગિગ ઇકોનોમી (Gig Economy) નો હિસ્સો બનવું પડે તે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે કોઈ દુઃસ્વપ્નથી ઓછું નથી. જે હાથમાં કોમ્પ્યુટરની ડિગ્રી હોવી જોઈએ, ત્યાં આજે ફૂડ પેકેટ અને ડિલિવરી બેગ જોઈને જ એ સ્પષ્ટ થાય છે કે સિસ્ટમ ક્યાંક ને ક્યાંક આ યુવાનોના ભવિષ્ય સાથે ક્રૂર મજાક કરી રહી છે.
વોશિંગ્ટન સ્થિત નોર્થ અમેરિકા એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટુડન્ટના ફાઉન્ડર સુધાંશુ કૌશિકે આ બાબતે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમના મતે, વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે વિદેશ જાય છે ત્યારે તેમને જે ક્ષેત્રમાં તાલીમ લીધી હોય તેમાં રોજગાર મળવાની આશા હોય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા સાવ વિપરીત છે. પહેલાના સમયમાં ડિલિવરી કે અન્ય ગિગ જોબ્સ વિદ્યાર્થીઓ માત્ર પોતાનો ખર્ચ કાઢવા માટે કરતા હતા, પરંતુ હવે ગ્રેજ્યુએશન પૂરું કર્યા પછી પણ તેમને ફૂલ-ટાઇમ આ જ પ્રકારના કામો કરવા પડે છે. આ એક ગંભીર ચેતવણી છે કે ભારતીય પરિવારો માટે વિદેશ મોકલવું એ હવે એક મોટું આર્થિક જોખમ બની ગયું છે. યુવાનોની સ્કિલ અને તેમની ડિગ્રી વચ્ચે જે વિશાળ ખાઈ ઊભી થઈ છે, તે દર્શાવે છે કે વિદેશી શિક્ષણ સંસ્થાઓ કદાચ માત્ર ફી ઉઘરાવવાની દુકાનો બનીને રહી ગઈ છે.
માત્ર જોબ માર્કેટ જ નહીં, પણ ચલણના મૂલ્યમાં થયેલો ઘટાડો પણ વિદ્યાર્થીઓ માટે મોટો ફટકો સાબિત થયો છે. છેલ્લા થોડા વર્ષોમાં અમેરિકી ડોલર અને અન્ય વિદેશી કરન્સી સામે ભારતીય રૂપિયાની કિંમતમાં થયેલો ૩૫% થી ૪૭% નો ઘટાડો એ કોઈ નાની ઘટના નથી. જે વિદ્યાર્થીઓએ લોન લઈને ફી ભરી હતી, તેમને હવે ફરીથી લોન રિફાઇનાન્સ કરવી પડી રહી છે. વિચાર કરો, એક મધ્યમવર્ગીય પરિવાર જેણે પોતાના ઘર-જમીન ગીરો મૂકીને બાળકને વિદેશ મોકલ્યું હોય, તે પરિવાર પર આ આર્થિક ફટકાની શું અસર થતી હશે? ટ્યુશન ફીના હપ્તા ભરવા માટે જ્યારે વ્યાજદર વધે અને રૂપિયાની કિંમત ઘટે, ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ માનસિક તણાવમાં ડૂબી જાય છે. આ પરિસ્થિતિએ હવે તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓને પણ વિદેશી ડિગ્રીની વેલ્યુ પર પ્રશ્નો પૂછવા મજબૂર કરી દીધા છે.
વિઝાના કડક નિયમો અને શિક્ષણ ક્ષેત્રે મંદીના એંધાણ
અમેરિકા અને બ્રિટન જેવા દેશોએ વિઝાના નિયમો એટલા કડક કરી દીધા છે કે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માટે ત્યાં પગ જમાવવો મુશ્કેલ બની ગયો છે. છેલ્લા બે વર્ષમાં એડમિશનમાં થયેલો ૨૦% નો ઘટાડો એ સાબિત કરે છે કે વિદ્યાર્થીઓ હવે ચેતી ગયા છે. બ્રિટનની ૭૬% યુનિવર્સિટીઓએ ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું સ્વીકાર્યું છે, જે સ્પષ્ટ કરે છે કે ‘વિદેશ મોહ’ હવે ઘટવા લાગ્યો છે. ઇમિગ્રેશન વિરુદ્ધ થઈ રહેલી કાર્યવાહી અને નોકરીઓમાં વધતી સ્પર્ધાના કારણે ભારતીય યુવાનો હવે ઘરે જ રહીને સંઘર્ષ કરવાનું વધુ સુરક્ષિત માની રહ્યા છે. એક્સપર્ટ સુશીલ સુખવાનીનું અનુમાન છે કે આગામી સમયમાં આ ઘટાડો હજુ વધુ વધશે. શું આ દેશો ખરેખર ભારતીય મેધાવી યુવાનોને હવે પોતાની ધરતી પર નથી ઈચ્છતા? આ એક મોટો રાજકીય અને સામાજિક પ્રશ્ન છે.
ભ્રામક માર્કેટિંગ અને જવાબદારીનું વહન
વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ અને ત્યાંના એજન્ટો દ્વારા કરવામાં આવતું માર્કેટિંગ એ એક મોટું કૌભાંડ છે. તેઓ સપના તો બતાવે છે કે ત્યાં જશો એટલે નોકરી મળી જશે અને લાઈફ સેટલ થઈ જશે, પરંતુ એડમિશન લીધા પછી વિદ્યાર્થીઓની સ્થિતિ શું થશે તે કોઈ જણાવતું નથી. આ યુવાનો જ્યારે ત્યાં પહોંચે છે, ત્યારે તેમને ખબર પડે છે કે જે નોકરી માટે તેમણે લાખો ખર્ચ્યા, તેની તો ત્યાં કોઈ વેલ્યુ જ નથી. ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માત્ર એક ‘રેવન્યુ સોર્સ’ તરીકે વપરાઈ રહ્યા છે. આખા શિક્ષણ તંત્રમાં પારદર્શિતાનો અભાવ છે. સરકારે પણ આ બાબતે ગંભીરતા લેવી જોઈએ કે તેમના નાગરિકો વિદેશમાં જઈને આટલી હદે લાચાર કેમ બની રહ્યા છે.
ભારતીય વિદ્યાર્થીઓની આ પીડા માત્ર આંકડાઓનો ખેલ નથી, આ આપણા દેશના યુવાધનનો અવાજ છે. જો વિદેશમાં ગયા પછી ડિલિવરી બોય જ બનવાનું હોય, તો લાખોનું દેવું કરીને ત્યાં જવાનો શું અર્થ? હવે સમય આવી ગયો છે કે વિદ્યાર્થીઓ વાસ્તવિકતાને સમજે અને વિદેશી ચકાચૌંધથી દૂર રહીને પોતાની કુશળતા પર ધ્યાન આપે. સરકાર પણ ભારતમાં જ એવી રોજગારીની તકો ઊભી કરે કે જેથી ભારતીય વિદ્યાર્થીઓએ પોતાનું સન્માન અને સમય વિદેશની ગલીઓમાં વેડફવો ન પડે. જે યુવાનો દેશનું ભવિષ્ય છે, તેઓ જો આર્થિક અને માનસિક રીતે ભાંગી પડશે, તો આપણે કઈ દુનિયાનું નિર્માણ કરી રહ્યા છીએ? આ પ્રશ્નનો જવાબ દરેક વાલીએ, વિદ્યાર્થીએ અને ખાસ કરીને શાસકોએ શોધવો જ પડશે. વિદેશમાં ભણવું એ હવે કોઈ સ્ટેટસ સિમ્બોલ રહ્યું નથી, તે એક જોખમી જુગાર બની ગયો છે.
આ પણ વાંચો:
