Crude Oil Price Analysis: ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેના તણાવના સમયગાળા બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ ફરી એકવાર યુદ્ધ પૂર્વેના સ્તરે આવી ગયા છે. ગુરુવારે બ્રેન્ટ ક્રૂડની કિંમત ૭૨.૪૮ ડોલર પ્રતિ બેરલની નીચે સરકી હતી, જે ૨૮ ફેબ્રુઆરીના રોજ ઈરાન પર હુમલો થયો તે પહેલાનું સ્તર હતું. વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવમાં આ ઘટાડો એવા સમયે થયો છે જ્યારે ભારત જેવો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ આયાતકાર દેશ રાહ જોઈ રહ્યો છે કે આર્થિક સ્થિરતાનો લાભ સામાન્ય જનતા સુધી ક્યારે પહોંચશે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જે એક સમયે યુદ્ધને કારણે લગભગ બંધ કરી દેવામાં આવ્યો હતો, તે હવે ફરી ધમધમતો થયો છે, પરંતુ સવાલ એ છે કે શું આ આંતરરાષ્ટ્રીય રાહતનો કોઈ નક્કર ફાયદો ભારતના સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર પડશે ખરો?
સરકારી આંકડાઓ અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ
પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC) ના ડેટા મુજબ, ૨૪ જૂનના રોજ ભારતીય બાસ્કેટના કાચા તેલનો સરેરાશ ભાવ ૭૦.૭૧ ડોલર પ્રતિ બેરલ નોંધાયો હતો, જે જૂન મહિનાના સરેરાશ ૮૬.૩૧ ડોલરની તુલનાએ ઘણો ઓછો છે. જોકે, ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઈનિશિયેટિવ (GTRI) ના નિર્દેશક અજય શ્રીવાસ્તવ આ ભાવને પણ ઊંચા ગણાવે છે. તેમનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે ભારત વિશ્વના સૌથી મોટા આયાતકારોમાંનું એક હોવા છતાં તેને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મળતા ફાયદાઓનો પૂરતો લાભ મળતો નથી. જ્યારે ક્રૂડના ભાવ ઘટે છે ત્યારે સરકાર ઘણીવાર ટેક્સ વધારીને ભાવ સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેના કારણે ગ્રાહકોને મળવાપાત્ર રાહત સરકારી તિજોરીમાં જમા થઈ જાય છે. આ પ્રકારની નીતિઓ દર્શાવે છે કે સરકાર માટે ગ્રાહકોના હિત કરતાં રાજસ્વી સુરક્ષા વધુ પ્રાથમિકતા પર હોય છે.
પારદર્શિતાનો અભાવ અને ‘ડીરેગ્યુલેશન’ના નામે છેતરપિંડી
વર્ષ ૨૦૧૦માં તેલના ભાવને ડીરેગ્યુલેટ કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ ૨૦૧૭ પછી સરકારે ટેક્સના માળખા દ્વારા ફરીથી ભાવ પર પોતાનું નિયંત્રણ મજબૂત કર્યું છે. આજે સોશિયલ મીડિયા પર રેડિટ જેવા પ્લેટફોર્મ પર સામાન્ય નાગરિકો સવાલ કરી રહ્યા છે કે જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભાવ વધે છે ત્યારે પેટ્રોલ પંપ પર ભાવ સેકન્ડોમાં વધી જાય છે, પરંતુ જ્યારે ભાવ ઘટે છે ત્યારે ગ્રાહકોને કોઈ લાભ કેમ નથી મળતો?. અજય શ્રીવાસ્તવ જેવા નિષ્ણાતો માને છે કે ક્રૂડના ભાવ અને પંપ પરના ભાવ વચ્ચે કોઈ પારદર્શક સંબંધ રહ્યો નથી. જ્યારે ભાવ ૩૦ ડોલર હતા ત્યારે પણ ભારતીયોએ ૧૦૦ રૂપિયા પ્રતિ લિટર ચૂકવ્યા હતા, જે સાબિત કરે છે કે તેલના ભાવ માત્ર બજાર પર નહીં, પણ સરકારની રાજકીય અને આર્થિક ઈચ્છાશક્તિ પર નિર્ભર છે.
શા માટે ગ્રાહકોને રાહત માટે બે મહિના રાહ જોવી પડશે?
નિષ્ણાત નરેન્દ્ર તનેજાનું માનવું છે કે ઘરેલુ ગ્રાહકોને ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડા માટે સપ્ટેમ્બર સુધીની રાહ જોવી પડશે. આનું કારણ ટેકનિકલ છે: હાલમાં પેટ્રોલ પંપ પર જે તેલ મળી રહ્યું છે, તે અઢી મહિના પહેલા ૧૧૦ થી ૧૩૦ ડોલરના ભાવે ખરીદવામાં આવ્યું હતું. ભારત પોતાની જરૂરિયાતના ૮૮% તેલ આયાત કરે છે અને રશિયા કે અમેરિકા જેવા દેશોમાંથી જહાજ મારફતે તેલ આવતા એકથી બે મહિનાનો સમય લાગે છે. કંપનીઓ હાલમાં પેટ્રોલ પર માર્કેટિંગ માર્જિન કમાઈ રહી છે, પરંતુ ડીઝલ પર હજુ પણ નુકસાન ભોગવી રહી છે, તેથી તેઓ આ નુકસાનની ભરપાઈ કર્યા બાદ જ ભાવ ઘટાડાનો વિચાર કરશે.
સરકારી તૈયારી અને ‘ચૂપચાપ’ બંધ કરાયેલી બ્રીફિંગ
એક સમયે જ્યારે યુદ્ધની સ્થિતિ સર્જાઈ હતી ત્યારે ભારત સરકારે ઈંધણ સંકટને પહોંચી વળવા માટે અંતર-મંત્રાલય કમિટી બનાવી હતી જે રોજિંદા ધોરણે બ્રીફિંગ કરતી હતી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, જેવી તેલના પુરવઠામાં સ્થિરતા આવી છે, સરકારે આ બ્રીફિંગને ‘ચૂપચાપ’ બંધ કરી દીધી છે. આ કાર્યવાહી દર્શાવે છે કે સરકાર હવે આંતરરાષ્ટ્રીય જોખમ બાબતે ચિંતામુક્ત થઈ ગઈ છે, પરંતુ સામાન્ય માણસ માટે જે મોંઘવારીનો માર પડ્યો છે તેની ચિંતા સરકારના એજન્ડામાં ક્યાંય દેખાતી નથી. સરકારની આ મૌન પ્રતિક્રિયા જ એ સાબિત કરે છે કે સ્થિતિ સામાન્ય થવા છતાં ગ્રાહકોને જે રાહત મળવી જોઈએ તે આપવામાં સરકારને કોઈ ઉતાવળ નથી.
અમેરિકાની મજબૂરી અને આશાનું કિરણ
યુદ્ધનો અંત આવવાની આશા પાછળનું મુખ્ય કારણ અમેરિકાની પોતાની આંતરિક આર્થિક સ્થિતિ છે. અમેરિકામાં ઘરેલુ તેલના ભાવમાં ૭૦ ટકા સુધીનો વધારો થયો છે, જેણે ત્યાંની સરકારને યુદ્ધમાંથી બહાર નીકળવા માટે મજબૂર કરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સ્થિરતા જળવાઈ રહેશે તો જ ભારતને લાંબા ગાળે આર્થિક રાહત મળી શકશે. આગામી તહેવારોની મોસમ અને ઘટતા વૈશ્વિક ભાવ ભારત માટે એક સુવર્ણ તક છે કે તેઓ પોતાની મોંઘવારી ઘટાડે અને નાણાકીય ખાધ પર કાબૂ મેળવે. પરંતુ આ માટે સરકારની દાનત અને પારદર્શક નીતિની જરૂર છે, જે હાલના તબક્કે ગાયબ છે. ભારતીય ગ્રાહકોએ આશા રાખવી જોઈએ કે સરકાર માત્ર ટેક્સ એકઠો કરવામાં વ્યસ્ત રહેવાને બદલે જનતાના ખિસ્સાનો પણ વિચાર કરશે.
આ પણ વાંચો:
