NCERT Curriculum Controversy: નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) ફરી એકવાર વિવાદોના વંટોળમાં છે. શિક્ષણ જેવી ગંભીર બાબતોમાં સરકારી દખલગીરીનો આક્ષેપ વર્ષોથી થતો આવ્યો છે, પરંતુ તાજેતરના નિર્ણયોએ નવી ચર્ચા જગાવી છે. કટોકટી (ઈમરજન્સી) ના અધ્યાયનો સમાવેશ હોય, કર્ણાટકની કન્નડ પાઠ્યપુસ્તકનું ‘કૃષ્ણા’ નામ રાખવાની જીદ હોય કે પછી નાઝીવાદ જેવા વૈશ્વિક ઇતિહાસને એક વર્ષ માટે પાછળ ઠેલવાની વાત હોય—આ તમામ મુદ્દાઓ શિક્ષણ જગતમાં એક મોટી શૈક્ષણિક અરાજકતા તરફ ઈશારો કરે છે. શું આ ભારતનો ઇતિહાસ ફરીથી લખવાનો કોઈ છૂપો એજન્ડા છે, કે પછી ખરેખર NCERT ને વિદ્યાર્થીઓ માટે વધુ યોગ્ય સામગ્રી તૈયાર કરવાની ઉતાવળ છે? જે રીતે નિર્ણયો લેવાઈ રહ્યા છે, તે જોતા સ્પષ્ટ થાય છે કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ પણ હવે રાજકીય ફાયદા-ગેરફાયદાના સમીકરણોમાં જકડાઈ ગઈ છે.
‘કૃષ્ણા’ વિવાદ
કર્ણાટકમાં ધોરણ ૬ ની કન્નડ પાઠ્યપુસ્તકનું નામ ‘કૃષ્ણા’ રાખવાને લઈને ભારે વિરોધ થયો હતો. ટીકાકારોનું સ્પષ્ટ માનવું છે કે આ નામ જાણીજોઈને એક ચોક્કસ ધાર્મિક વિચારધારાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાખવામાં આવ્યું છે. આ વિવાદને પગલે NCERT ને બચાવમાં ઉતરવું પડ્યું હતું. સંસ્થાએ દલીલ કરી છે કે તેમણે ભારતની મુખ્ય નદીઓના નામ પર પોતાની તમામ ભાષાની પાઠ્યપુસ્તકોના નામ રાખ્યા છે—જેમ કે હિન્દી માટે ‘ગંગા’, અંગ્રેજી માટે ‘કાવેરી’ અને ઉર્દૂ માટે ‘યમુના’. જોકે, આ તર્ક ઘણાને ગળે ઉતરતો નથી. રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP) ૨૦૨૦ અને NCF-SE ૨૦૨૩ ના નામે સ્થાનિક મૂળ અને સાંસ્કૃતિક જોડાણની વાત કરવી સરળ છે, પરંતુ શું આ માત્ર એક પૂર્વગ્રહયુક્ત પ્રયાસ નથી? શું કૃષ્ણા સિવાય બીજી કોઈ નદી કર્ણાટકમાં નહોતી? આ નિર્ણયમાં ક્યાંક ને ક્યાંક સાંસ્કૃતિક પ્રતીકો દ્વારા ચોક્કસ વિચારધારાને લાદવાનો પ્રયાસ દેખાય છે, જે શિક્ષણમાં તટસ્થતાના દાવાઓ સામે મોટા પ્રશ્નાર્થ ચિહ્નો ઉભા કરે છે.
વિરોધાભાસી નિવેદનો
NCERT માત્ર નામકરણમાં જ નહીં, પણ પાઠ્યપુસ્તકની અંદરની સામગ્રીમાં પણ વિવાદોથી ઘેરાયેલું છે. ધોરણ ૬ ના અધ્યાય ‘સ્વાસ્થ્ય જ સંપત્તિ છે’ માં સંતુલિત આહારના ચિત્રણ પર આંગળી ઉઠી હતી. ટીકાકારોનું કહેવું છે કે પુસ્તકમાં માત્ર અનાજ, ફળ અને શાકભાજી બતાવીને શાકાહારને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, NCERT એ પહેલા તો એવું કહ્યું કે આ ચિત્રમાં માંસાહારી અને શાકાહારી બંને છે, પરંતુ તેના જ નિવેદનમાં આગળ તે માત્ર દૂધ, ફળ અને શાકભાજી જેવા શાકાહારી ઘટકો પર ભાર મૂકે છે. આ પ્રકારનો સ્પષ્ટ વિરોધાભાસ અને માંસાહાર પ્રત્યેની મૌન સેવીને અપનાવવામાં આવેલી નીતિ શું દર્શાવે છે? શું શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ હવે ડાયેટરી ચોઈસ નક્કી કરવામાં આવશે? ભલે NCERT ગમે તેવા સ્પષ્ટીકરણો આપે, પણ પાઠ્યપુસ્તકોના લખાણમાં છલકાતો આ પૂર્વગ્રહ લાખો વિદ્યાર્થીઓની વિચારસરણી પર લાંબા ગાળાની અસર કરી શકે છે.
ઈમરજન્સીનો ખંડ: ઇતિહાસના પાનાઓનું રાજકીયકરણ?
૧૯૭૫ની કટોકટી એ ભારતીય લોકશાહીનો કાળો અધ્યાય છે, તે વિશે બેમત નથી. પરંતુ, NCERT દ્વારા તેને ધોરણ ૯ ની નવી પુસ્તક ‘અંડરસ્ટેન્ડિંગ સોસાયટી: ઇન્ડિયા એન્ડ બિયોન્ડ’ માં એક અલગ ખંડ તરીકે સામેલ કરવાનો સમય અત્યંત સૂચક છે. જ્યારે કેન્દ્રીય શિક્ષણ મંત્રી ધર્મેન્દ્ર પ્રધાન પોતે વિવાદોમાં ઘેરાયેલા છે અને સરકારી તંત્ર પર નિશાન સધાઈ રહ્યું છે, ત્યારે આ અધ્યાયનો સમાવેશ શું વિપક્ષ પર નિશાન સાધવા માટે નથી? કટોકટી ભણાવવી એ ઇતિહાસનો હિસ્સો છે, પરંતુ તેને કેવી રીતે રજૂ કરવામાં આવે છે તે મહત્વનું છે. સત્તાધારી પક્ષની નીતિઓ સાથે તાલ મિલાવીને કરવામાં આવેલા આવા ફેરફારો દર્શાવે છે કે NCERT નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર જ્ઞાન આપવાનો નથી, પરંતુ રાજકીય નિવેદનો આપવાનો પણ છે. ઇતિહાસને જ્યારે સત્તાના ચશ્મામાંથી જોવામાં આવે છે, ત્યારે તે તથ્ય રહેવાને બદલે માત્ર એક પ્રોપેગન્ડા બની જાય છે.
નાઝીવાદ અને વૈશ્વિક ઇતિહાસ પર કાતર: વિદ્યાર્થીઓના જ્ઞાન સાથે ચેડા?
સૌથી આઘાતજનક નિર્ણય તો નાઝીવાદ, ફ્રેન્ચ ક્રાંતિ અને રશિયન ક્રાંતિ જેવા વિષયોને ધોરણ ૯ ના અભ્યાસક્રમમાંથી હટાવીને ધોરણ ૧૦ માં ધકેલી દેવાનો છે. જે વયે વિદ્યાર્થીઓએ વિશ્વની આ મહત્વપૂર્ણ ક્રાંતિઓ વિશે જાણવું જોઈએ, તે સમયે તેમને તેમાંથી વંચિત રાખવા એ કઈ રીતે યોગ્ય છે? આ ફેરફારને ‘સૌથી મોટા અભ્યાસક્રમીય બદલાવો’ ગણાવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ આ બદલાવો પાછળનો તર્ક શું છે? શું વિદ્યાર્થીઓના માથેથી બોજ ઘટાડવો છે કે ઇતિહાસના એ પાઠોને છુપાવવા છે જે વર્તમાન રાજકીય સ્થિતિ સાથે અરીસો બની શકે છે? એક વર્ષના આ વિલંબથી વિદ્યાર્થીઓના બૌદ્ધિક વિકાસ પર શું અસર પડશે, તેનો વિચાર કરવાની તસ્દી લેવામાં આવી છે? શિક્ષણ વ્યવસ્થા જ્યારે વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્યને બદલે સંકુચિત અભિગમ અપનાવે, ત્યારે સમજવું કે સંસ્થાઓ હવે તર્કને બદલે આદેશો પર કામ કરી રહી છે.
શૈક્ષણિક સ્વાયત્તતાના અંતની શરૂઆત?
આ આખા ઘટનાક્રમમાં એક જ વાત સાફ દેખાય છે: NCERT હવે પોતાની સ્વાયત્તતા ગુમાવી રહ્યું છે. પુસ્તકોના નામથી લઈને અભ્યાસક્રમના વિષયો સુધી, દરેક વસ્તુમાં એક પ્રકારની એકધારી વિચારધારાનો રંગ દેખાય છે. જ્યારે એક દેશનું શિક્ષણ તંત્ર રાજકીય હિતોની ગુલામી કરે છે, ત્યારે તે માત્ર એક પેઢીને જ નહીં, પણ સમગ્ર રાષ્ટ્રના ભવિષ્યને અંધકાર તરફ ધકેલે છે. કર્ણાટકનો નદીઓનો વિવાદ હોય કે પછી ઇતિહાસના પાઠોમાં કરવામાં આવેલા મનસ્વી ફેરફાર, આ બધું જ સંસ્થાઓના પતનની નિશાની છે. વાચકો અને જાગૃત નાગરિકો તરીકે, આપણે પૂછવું પડશે કે શું આપણા બાળકોને શીખવવામાં આવતી વાતો સત્ય પર આધારિત છે કે કોઈની સત્તાના એજન્ડા પર? જો સમયસર આ શૈક્ષણિક દખલગીરીને રોકવામાં નહીં આવે, તો આવનારી પેઢીઓ ઇતિહાસને નહીં, પણ ઇતિહાસના માત્ર એકતરફી વર્ઝનને જ સત્ય માની બેસશે.
આ પણ વાંચો:
