VB-G RAM G Scheme: દેશના ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રોજગારીની કરોડરજ્જુ ગણાતા ‘મનરેગા’ (MGNREGA) ના સ્થાને 1 જુલાઈ, 2026 થી ‘વિકસિત ભારત–ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ)’ (VB-GRAM-G) યોજના અમલમાં આવવા જઈ રહી છે. જોકે, આ નવી યોજનાના અમલીકરણ પહેલા જ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો વચ્ચે નાણાકીય ભારણને લઈને ભારે ખેંચતાણ શરૂ થઈ ગઈ છે. મનરેગામાં મજૂરીનો સંપૂર્ણ ખર્ચ (100%) કેન્દ્ર સરકાર ભોગવતી હતી, પરંતુ નવી યોજના હેઠળ રાજ્યોએ 40% જેટલો મોટો હિસ્સો ચૂકવવો પડશે. આ પરિવર્તનને કારણે ભાજપ શાસિત રાજ્યો સહિત અનેક રાજ્યોએ પોતાનો વિરોધ નોંધાવ્યો છે, જેનાથી દેશના રાજકીય અને વહીવટી માળખામાં નવી હલચલ જોવા મળી રહી છે.
રાજ્યો પર નાણાકીય બોજનો મોટો પહાડ
નવી યોજનાના નાણાકીય મોડેલને લઈને બિહાર, મધ્યપ્રદેશ અને ઝારખંડ જેવા રાજ્યોએ સ્પષ્ટ નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. આરટીઆઈ (RTI) દ્વારા મળેલી માહિતી મુજબ, મધ્યપ્રદેશ માટે મનરેગા હેઠળ વર્તમાન ખર્ચ 4,168 કરોડ રૂપિયા છે, જે નવી યોજનામાં 125 દિવસના કામના લક્ષ્ય સાથે વધીને 20,037 કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી જશે. તેવી જ રીતે, બિહાર અને ઝારખંડ માટે પણ આ આર્થિક બોજ અત્યંત અસહ્ય બની રહ્યો છે. જે રાજ્યોની આર્થિક સ્થિતિ પહેલેથી જ ડામાડોળ છે, તેમના માટે 40% હિસ્સો ઉઠાવવો એટલે કે પોતાના વિકાસ કાર્યોના બજેટમાં કાપ મૂકવો. આ મુદ્દે ઝારખંડે તો પરામર્શ દરમિયાન સ્પષ્ટ કહી દીધું છે કે આટલો મોટો નાણાકીય ભાર સહન કરવો તેમના માટે શક્ય નથી.
પર્વતીય રાજ્યોની વિશિષ્ટ વ્યથા અને કેન્દ્રનું મૌન
માત્ર મેદાની રાજ્યો જ નહીં, પરંતુ ઉત્તરાખંડ અને સિક્કિમ જેવા રાજ્યો પણ આ નવી નાણાકીય વ્યવસ્થાને લઈને ચિંતામાં છે. ઉત્તરાખંડ જેવા પર્વતીય રાજ્યોએ કેન્દ્ર સરકારને અપીલ કરી છે કે તેમની ભૌગોલિક સ્થિતિ અને મુશ્કેલીઓને ધ્યાનમાં રાખીને મજૂરી ખર્ચનો 100% ભાર કેન્દ્ર દ્વારા જ વહન કરવામાં આવે. જોકે, કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલા માનક માપદંડો હેઠળ વધારાનો ખર્ચ રાજ્યોએ પોતે જ ભોગવવો પડશે. આ જોગવાઈને કારણે પર્વતીય રાજ્યો પણ આર્થિક મુશ્કેલીમાં મુકાઈ શકે છે. સિક્કિમ અને ઉત્તરાખંડ જેવા રાજ્યોની આ માંગણી દર્શાવે છે કે નવી યોજનામાં સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લેવામાં કદાચ ભૂલ થઈ છે.
‘બ્લેકઆઉટ અવધિ’ અને ખેતી પર સંકટ
નવી યોજનામાં રહેલી ઘણી જોગવાઈઓ માત્ર નાણાકીય જ નહીં, પરંતુ વ્યાવહારિક સમસ્યાઓ પણ ઊભી કરી રહી છે. ખાસ કરીને ખેતીની વ્યસ્ત મોસમમાં 60 દિવસ માટે કામ સ્થગિત રાખવાની ‘બ્લેકઆઉટ અવધિ’ની જોગવાઈનો રાજ્યોએ સખત વિરોધ કર્યો છે. ખેડૂતો અને ગ્રામીણ મજૂરો માટે આ સમય ખૂબ જ મહત્વનો હોય છે, પરંતુ મજૂરી મેળવવાની ગેરંટીમાં જે રીતે કાપ મુકાયો છે, તેનાથી ગ્રામીણ જીવનધોરણ પર અસર પડવાની આશંકા છે. પાંચ રાજ્યોએ મજૂરી દરોમાં પણ સંશોધનની માંગ કરી છે, કારણ કે અત્યારના દરો બજારના દરો કરતા ખૂબ જ ઓછા છે, જેના કારણે મજૂરો માટે આ યોજના આકર્ષક રહી નથી.
વિપક્ષનો આક્રમક રુખ
આ યોજના સામે રાજકીય વિરોધ પણ ખૂબ જ તેજ બન્યો છે. કોંગ્રેસ શાસિત તેલંગાણા સરકાર આ નવી યોજનાને કાયદાકીય રીતે પડકારવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટમાં જવાનો વિચાર કરી રહી છે. કર્ણાટક અને કેરળ સાથે મળીને સામુહિક કાનૂની રણનીતિ બનાવવાની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે. કોંગ્રેસના મહાસચિવ જયરામ રમેશે ભાજપ શાસિત રાજ્યોની ચિંતાઓને વાચા આપતા જણાવ્યું કે જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર મધ્યપ્રદેશ અને બિહાર જેવા પોતાના જ રાજ્યોના બોજને સમજતી નથી, ત્યારે આ યોજના ‘વિકસિત ભારત’નું નિર્માણ કેવી રીતે કરી શકશે? વિપક્ષનો આરોપ છે કે આ યોજના દ્વારા કેન્દ્ર સરકાર રાજ્યના નિર્ણયો પર પોતાનું આધિપત્ય જમાવવા માંગે છે.
ગ્રામીણ અધિકાર સંગઠનોનું દેશવ્યાપી આંદોલન
માત્ર સરકારો જ નહીં, પરંતુ દેશભરના ગ્રામીણ મજૂર સંગઠનો પણ 1 જુલાઈથી આ યોજના વિરુદ્ધ રસ્તા પર ઉતરી રહ્યા છે. તેમનું માનવું છે કે મનરેગા એક કાનૂની ગેરંટી હતી, જ્યારે નવી યોજના દ્વારા સરકાર રોજગારના મૂળભૂત અધિકારને નબળો પાડી રહી છે. મજૂરી અને મટિરિયલના પેમેન્ટમાં થતા વિલંબની જૂની સમસ્યા હજુ ઉકેલાઈ નથી, ત્યાં નવી યોજના હેઠળ નાણાકીય જટિલતાઓ વધારવી એ ગરીબોના પેટ પર લાત મારવા જેવું છે. મજૂરોનું કહેવું છે કે સરકારે રોજગાર ગેરંટીના દિવસ વધારીને 125 તો કર્યા, પરંતુ તે મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ જટિલ બનાવી દીધી છે.
વીબી-જી રામ જી (VB-GRAM G) યોજનાના નામે જે ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે, તે વાસ્તવમાં ભારતની સહકારી સંઘવાદની ભાવના પર એક મોટો પ્રશ્ન છે. જો રાજ્યોને વિશ્વાસમાં લીધા વિના અને તેમની નાણાકીય ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખ્યા વિના આવી મોટી યોજનાઓ થોપી દેવામાં આવશે, તો તેનો અમલ કાગળ પર તો રહી જશે, પણ જમીની સ્તરે ગરીબ મજૂરોને સહન કરવું પડશે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે શું સરકાર રાજ્યોના વધતા જતા આક્રોશને ધ્યાનમાં રાખીને નિયમોમાં ફેરફાર કરે છે કે પછી કેન્દ્ર સરકાર પોતાના નિર્ણય પર અડગ રહીને વધુ એક રાજકીય ઘર્ષણને જન્મ આપે છે.
આ પણ વાંચો:
