UN Report India SIR: તાજેતરમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ના ત્રણ વિશેષ દૂતોએ ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) દ્વારા અમલમાં મૂકવામાં આવેલા ‘વિશેષ ગહન સંશોધન’ (Special Intensive Revision – SIR) કાર્યક્રમને લઈને ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અહેવાલ મુજબ, આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે આ મુદ્દો ચર્ચામાં આવ્યો છે, કારણ કે આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયા દ્વારા જાણીજોઈને મુસ્લિમ અને અન્ય લઘુમતી સમુદાયોના લાખો મતદારોના નામ મતદાર યાદીમાંથી હટાવવામાં આવી રહ્યા છે. ૧ મે ૨૦૨૬ ના રોજ તૈયાર થયેલા આ રિપોર્ટમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નિષ્ણાતોએ ભારત સરકારને ૬૦ દિવસની અંદર આ આરોપોનો સ્પષ્ટ જવાબ આપવા અને પોતાનો પક્ષ રાખવા જણાવ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર માપદંડોના આધારે, યુએન દૂતોએ એવી આશંકા પણ વ્યક્ત કરી છે કે આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પાછળ લઘુમતીઓને લોકતાંત્રિક પ્રક્રિયાથી દૂર રાખવાનો કોઈ રાજકીય એજન્ડા તો નથી ને? અત્યાર સુધી ભારત સરકાર તરફથી આ ગંભીર આરોપો પર કોઈ સત્તાવાર પ્રતિક્રિયા આપવામાં આવી નથી.
પારદર્શિતાનો અભાવ અને એઆઈ (AI) ના ઉપયોગ પર સવાલો
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના રિપોર્ટમાં સૌથી મોટો સવાલ મતદાર યાદીના સંશોધન માટે અપનાવવામાં આવેલી ટેકનિકલ પ્રક્રિયા પર ઉઠાવવામાં આવ્યો છે. ખાસ કરીને, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત સિસ્ટમના ઉપયોગને લઈને વિશેષ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. રિપોર્ટ મુજબ, ડેટામાં ‘લોજિકલ વિસંગતિઓ’ શોધવા માટે AI નો જે ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે, તેમાં પારદર્શિતાનો સંપૂર્ણ અભાવ છે. આ સિસ્ટમ દ્વારા નામ હટાવવા માટેની પ્રક્રિયા એટલી જટિલ છે કે સામાન્ય નાગરિક કે લઘુમતી સમુદાયના લોકો માટે પોતાની વાત રજૂ કરવી કે ભૂલો સુધારવી મુશ્કેલ બની રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અલ્ગોરિધમના પક્ષપાતી વલણ (algorithmic bias) ને કારણે મોટી સંખ્યામાં એવા લોકોના નામ યાદીમાંથી કપાઈ ગયા છે, જેઓ કાયદેસરના ભારતીય નાગરિક છે અને જેમની પાસે તમામ જરૂરી ઓળખ દસ્તાવેજો ઉપલબ્ધ છે.
નંદીગ્રામ અને પશ્ચિમ બંગાળના કિસ્સાઓ
રિપોર્ટમાં પશ્ચિમ બંગાળના નંદીગ્રામ મતવિસ્તારનું ખાસ ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે, જે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા સમજાવે છે. અહીં હટાવવામાં આવેલા મતદારોમાંથી ૯૫ ટકા મુસ્લિમ હતા, જ્યારે તે વિસ્તારમાં મુસ્લિમ વસ્તીનું પ્રમાણ માત્ર ૨૫ ટકાની આસપાસ છે. આ આંકડા સ્પષ્ટપણે કોઈ ચોક્કસ સમુદાયને નિશાન બનાવવામાં આવ્યો હોવાની આશંકાને બળ આપે છે. સમગ્ર પશ્ચિમ બંગાળની ચૂંટણીઓમાં આ રીતે લગભગ ૨૭ લાખ લોકોને મતદાનથી વંચિત રાખવામાં આવ્યા હતા. જોકે આ બાબતે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ અરજીઓ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સર્વોચ્ચ અદાલતે ૧૬ એપ્રિલ ૨૦૨૬ ના રોજ વિશેષ આદેશ દ્વારા અમુક લોકોને મતાધિકાર પાછો મેળવવાની તક આપી હતી. આમ છતાં, સમય મર્યાદા ઓછી હોવાથી અને લાખો અપીલોના બોજને કારણે અનેક યોગ્ય મતદારો લોકશાહીના આ પર્વમાં ભાગ લઈ શક્યા ન હતા.
રાજકીય નિવેદનબાજી અને માનવાધિકારના ઉલ્લંઘનનો મુદ્દો
ચૂંટણી પ્રક્રિયા દરમિયાન સરકારી મંત્રીઓ અને નેતાઓ દ્વારા કરવામાં આવેલી ટિપ્પણીઓ પણ યુએન રિપોર્ટનો મુખ્ય ભાગ છે. રિપોર્ટમાં કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રી અમિત શાહ સહિતના અધિકારીઓના તે નિવેદનોનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં મતદાર યાદીમાંથી નામ હટાવવાને “અવેધ બાંગ્લાદેશી પ્રવાસીઓ” ને દૂર કરવાની પ્રક્રિયા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ પ્રકારની ભાષા ભારતીય મુસ્લિમ નાગરિકોને વિદેશી નાગરિકો સાથે જોડીને ભ્રમિત કરે છે અને ધાર્મિક નફરતને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય કરારો (ICCPR) ના અનુચ્છેદ ૨૦(૨) નું ઉલ્લંઘન હોઈ શકે છે. સરકારી વહીવટી પ્રક્રિયાને જ્યારે કોઈ ધાર્મિક સમુદાયને હટાવવાના એજન્ડા તરીકે રજૂ કરવામાં આવે, ત્યારે તે મુસ્લિમ નાગરિકો પ્રત્યે પક્ષપાતી વલણ ઉભું કરે છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય માનવાધિકાર સંમેલનો (ICERD) ના વિરુદ્ધ છે.
ભારતની બંધારણીય જવાબદારીઓ અને નિષ્ણાતોના સૂચનો
યુએન નિષ્ણાતોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત સરકારની જવાબદારી છે કે તે નાગરિક અને રાજકીય અધિકારો પરની આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓનું પાલન કરે. અનુચ્છેદ ૨૫ મુજબ, દરેક નાગરિકને કોઈ પણ અનુચિત પ્રતિબંધ વગર મતદાન કરવાનો અને સાર્વજનિક બાબતોમાં ભાગ લેવાનો અધિકાર છે. નિષ્ણાતોએ સાત મુદ્દાઓ પર સરકાર પાસે ડેટા માંગ્યો છે, જેમાં ખાસ કરીને હટાવવામાં આવેલા મતદારોનો ધર્મ અને જાતિવાર ડેટા શામેલ છે. તેમણે આગ્રહ કર્યો છે કે સરકારે તપાસ કરવી જોઈએ અને જો આ આરોપોમાં તથ્ય હોય, તો ભવિષ્યમાં આવા ઉલ્લંઘનો અટકાવવા અંતરિમ પગલાં લેવા જોઈએ. હાલમાં, આ પ્રક્રિયા હિમાચલ પ્રદેશ, જમ્મુ-કાશ્મીર અને લદ્દાખને બાદ કરતા સમગ્ર દેશમાં ત્રીજા તબક્કા તરફ આગળ વધી રહી છે, જેને લઈને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ચિંતાનું મોજું ફરી વળ્યું છે. શું સરકાર આ બાબતે પારદર્શિતા દાખવશે કે પછી વિવાદ વધુ વકરશે, તે આગામી દિવસોમાં સ્પષ્ટ થશે.
આ પણ વાંચો:
