Dushyant Dave: ચૂંટણી પંચ અને તેની કામગીરીને લઈને ચાલી રહેલી ચર્ચા વચ્ચે હવે ન્યાયતંત્રની ભૂમિકા અંગે પણ ગંભીર સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. વરિષ્ઠ વકીલ દુષ્યંત દવેએ 17મા કે.એમ. બશીર મેમોરિયલ લેક્ચર દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટ અને સમગ્ર ન્યાયતંત્ર અંગે કડક ટિપ્પણીઓ કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો કે ન્યાયતંત્રમાં કેટલાક અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત ન્યાયાધીશો રહ્યા છે, પરંતુ કેટલાક ન્યાયાધીશોના વર્તનથી ન્યાય વ્યવસ્થાને મોટું નુકસાન થયું છે.
48 વર્ષના કાનૂની અનુભવનો ઉલ્લેખ કરી દવેએ કર્યો મોટો દાવો
દવેએ પોતાના 48 વર્ષના વકીલાતના અનુભવનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે તેમણે ન્યાયતંત્રમાં શ્રેષ્ઠ ન્યાયાધીશો પણ જોયા છે, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ભ્રષ્ટ ન્યાયાધીશોની સંખ્યા એટલી રહી છે કે હવે તેમને તેની ગણતરી પણ યાદ નથી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે ન્યાય માનવ જીવનની મૂળભૂત જરૂરિયાત છે અને ન્યાયિક વ્યવસ્થામાં કોઈપણ પ્રકારની ખામીનો સીધો પ્રભાવ સામાન્ય નાગરિક પર પડે છે.
આ નિવેદન કોઈ ચોક્કસ ન્યાયાધીશ સામે કોર્ટમાં સાબિત થયેલો આરોપ નથી, પરંતુ દવે દ્વારા જાહેર મંચ પરથી વ્યક્ત કરવામાં આવેલી ગંભીર ટીકા અને તેમનો વ્યક્તિગત દાવો છે. આવી ટિપ્પણીઓના સંદર્ભમાં ન્યાયતંત્રની પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ન્યાયાધીશોની નિમણૂકની પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચા ફરી તેજ બની શકે છે.
અમીર અને શક્તિશાળી લોકોના પક્ષમાં ન્યાયવ્યવસ્થા ઝૂકવાનો આરોપ
દવેએ વધુમાં દાવો કર્યો કે ન્યાયિક વ્યવસ્થા ધનિક અને શક્તિશાળી લોકો તરફ ઝૂકી ગઈ છે. તેમના કહેવા પ્રમાણે આવા લોકો પોતાના પ્રભાવ અને સંસાધનોના કારણે ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં વધુ ઝડપથી આગળ વધી શકે છે અને તેમના કેસોની સુનાવણી ઝડપથી થતી હોવાનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
તેમણે ખાસ કરીને મોટા ઔદ્યોગિક ગૃહોનો ઉલ્લેખ કર્યો. દવેએ કહ્યું કે મોટા ઉદ્યોગ જૂથોને વારંવાર પોતાના પક્ષમાં ચુકાદા મળતા જોવા મળે છે અને બિઝનેસ અખબારોમાં આવા ચુકાદાઓ સતત જોવા મળે છે.
ન્યાયતંત્ર અને વધુ શક્તિશાળી બની રહેલી કાર્યપાલિકા વચ્ચે સંબંધો પર સવાલ
દવેએ ન્યાયતંત્ર અને કાર્યપાલિકા વચ્ચેના સંબંધો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી. તેમનો આરોપ હતો કે ન્યાયતંત્ર એવી કાર્યપાલિકાને સમર્થન આપી રહ્યું છે જે સમય સાથે વધુ શક્તિશાળી બની રહી છે. લોકશાહીમાં ન્યાયતંત્રની મુખ્ય ભૂમિકા સરકારના નિર્ણયો અને નાગરિકોના અધિકારો વચ્ચે બંધારણીય સંતુલન જાળવવાની માનવામાં આવે છે.
દવેએ ખાસ કરીને બંધારણના અનુચ્છેદ 32નો ઉલ્લેખ કર્યો અને કહ્યું કે મૂળભૂત અધિકારોના રક્ષણ માટે સુપ્રીમ કોર્ટ પોતાની બંધારણીય ભૂમિકા પૂરતી અસરકારક રીતે નિભાવી રહી નથી. અનુચ્છેદ 32 નાગરિકોને મૂળભૂત અધિકારોના અમલ માટે સીધા સુપ્રીમ કોર્ટનો દરવાજો ખખડાવવાનો અધિકાર આપે છે.
ન્યાયાધીશોની નિમણૂક અને સામાજિક પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો
દવેએ ન્યાયાધીશોની પસંદગીમાં સમાજના વિવિધ વર્ગોના પ્રતિનિધિત્વનો મુદ્દો પણ ઉઠાવ્યો. તેમણે દલીલ કરી કે ન્યાય આપવાની પ્રક્રિયા માત્ર કાયદાની વ્યાખ્યા સુધી મર્યાદિત ન હોવી જોઈએ, પરંતુ સમાજના વિવિધ વર્ગોની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિને સમજવાની ક્ષમતા પણ જરૂરી છે.
તેમણે ન્યાયતંત્રમાં સામાજિક વૈવિધ્ય અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે વિવિધ સામાજિક વર્ગોમાંથી ન્યાયાધીશોની નિમણૂક થાય તો જ સમાજની જુદી જુદી સમસ્યાઓ અને ન્યાયની જરૂરિયાતોને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળી શકે. તેમણે પૂર્વ CJI ડી.વાય. ચંદ્રચૂડના કાર્યકાળ દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટમાં નિયુક્ત થયેલા 17 ન્યાયાધીશોમાં એકપણ મહિલા ન હોવાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો.
સરકાર અને ન્યાયતંત્ર સામે હવે જવાબદારીના સવાલ
દુષ્યંત દવેના નિવેદનો બાદ સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે ન્યાયતંત્રમાં પારદર્શિતા અને જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવા માટે વ્યવસ્થામાં કયા પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે? જો ન્યાયતંત્ર અમીર અને શક્તિશાળી લોકો તરફ ઝૂકે છે તેવો દાવો કરવામાં આવે છે, તો શું સરકાર અને ન્યાયિક સંસ્થાઓ પાસે કેસોની લિસ્ટિંગ, સુનાવણીની ઝડપ અને ચુકાદાઓ અંગે કોઈ પારદર્શક ડેટા છે?
શું સામાન્ય નાગરિક અને મોટા ઔદ્યોગિક ગૃહ વચ્ચે ન્યાય મેળવવાની પ્રક્રિયામાં સમાન તક હોવાની ખાતરી કરી શકાય છે? ન્યાયાધીશોની નિમણૂકમાં સામાજિક પ્રતિનિધિત્વ વધારવા માટે કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ છે? અને જો કોઈ ન્યાયાધીશ સામે ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આક્ષેપો થાય તો તેની સ્વતંત્ર અને વિશ્વસનીય તપાસની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે?
લોકશાહીમાં ન્યાયતંત્રની વિશ્વસનીયતા માત્ર ચુકાદાઓથી નહીં, પરંતુ સામાન્ય નાગરિકને ન્યાયિક પ્રક્રિયા નિષ્પક્ષ અને સુલભ હોવાનો વિશ્વાસ કેટલો છે તેનાથી પણ નક્કી થાય છે. તેથી દવે જેવા વરિષ્ઠ કાનૂની વ્યક્તિ દ્વારા કરવામાં આવેલા આક્ષેપોને માત્ર રાજકીય નિવેદન તરીકે નહીં, પરંતુ ન્યાયતંત્રની પારદર્શિતા, જવાબદારી અને બંધારણીય ભૂમિકા અંગેની વ્યાપક ચર્ચાના મુદ્દા તરીકે જોવાની જરૂરિયાત ઊભી થાય છે.
