Mohan Yadav Land Deals: મધ્ય પ્રદેશના મુખ્યમંત્રી મોહન યાદવ અને તેમના પરિવાર સાથે જોડાયેલા ઉજ્જૈનના જમીન સોદાઓને લઈને જૂન 2026માં પ્રકાશિત થયેલી એક તપાસે રાજ્યના રાજકારણ ઉપરાંત પ્રદેશના મીડિયા કવરેજ અંગે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. દસ્તાવેજોના આધારે કરવામાં આવેલી તપાસમાં જણાવાયું હતું કે યાદવ પરિવાર અને તેમની રિયલ એસ્ટેટ કંપનીઓની ઉજ્જૈન વિસ્તારમાં જમીન 2020 પહેલાંના ઓછામાં ઓછા 82 એકરથી વધીને 2021-23 દરમિયાન 167 એકર અને 2024-25 દરમિયાન 335 એકર સુધી પહોંચી હતી. એટલે કે બે તબક્કામાં પરિવારની જમીન બમણી થઈ હતી.
CM બન્યા બાદ 168 એકર જમીન ખરીદવાનો દાવો
તપાસ અનુસાર 13 ડિસેમ્બર 2023ના રોજ મોહન યાદવે મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા બાદ તેમના પરિવાર અને તેમની સાથે જોડાયેલી રિયલ એસ્ટેટ કંપનીઓએ 2024 અને 2025 દરમિયાન ઓછામાં ઓછા 137 પ્લોટ ખરીદ્યા હતા, જેનું કુલ ક્ષેત્રફળ 168 એકર હતું અને તેની કિંમત લગભગ ₹45 કરોડ હતી. આમાંથી આશરે 111 એકર જમીન એવા વિસ્તારોમાં હતી જ્યાં બાદમાં અથવા તે સમયગાળા દરમિયાન નવા રસ્તા અને હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સની જાહેરાત થઈ હતી. અન્ય 33 એકર જમીન એવા વિસ્તારોમાં હતી જ્યાં નવા માસ્ટર પ્લાન હેઠળ રહેણાંક અથવા વ્યાવસાયિક વિકાસની શક્યતાઓ વધી હતી.
આ તપાસમાં 2023માં ઉજ્જૈન માસ્ટર પ્લાન જાહેર થાય તેના થોડા અઠવાડિયા પહેલાં માર્ચ-એપ્રિલ દરમિયાન સાવરાખેડી વિસ્તારમાં 30 એકર જમીન ખરીદવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. આ જમીન મોહન યાદવના પુત્ર વૈભવ યાદવ અને મંગલમૂર્તિ ઇન્ફ્રા સાથે જોડાયેલી હોવાનું તપાસમાં જણાવાયું હતું. આ સોદાઓનો સમય અને બાદમાં થયેલા વિકાસને કારણે હિતોના ટકરાવ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
BJP અને સરકાર તરફથી શું જવાબ આવ્યો?
જમીન સોદાઓ અંગે સવાલો ઉઠ્યા બાદ BJPના નેતાઓ અને મધ્ય પ્રદેશ સરકારના અધિકારીઓએ આક્ષેપોને રાજકીય રીતે પ્રેરિત અને આધારવિહોણા ગણાવ્યા હતા. તેમનો તર્ક હતો કે યાદવ પરિવારનો રિયલ એસ્ટેટનો વ્યવસાય મોહન યાદવના રાજકીય ઉદય પહેલાંથી ચાલે છે અને પરિવારના વિસ્તૃત સભ્યોના વ્યવસાયને મુખ્યમંત્રીના પદ સાથે સીધો જોડવો યોગ્ય નથી.
જોકે, તપાસમાં નોંધાયેલા આંકડાઓ અંગે મુખ્યમંત્રી અથવા તેમના કાર્યાલય તરફથી મોકલાયેલા વિગતવાર પ્રશ્નાવલિનો જવાબ મળ્યો ન હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું હતું. અહીં સરકાર સામે સવાલ એ છે કે જો જમીન સોદાઓમાં કોઈ ગેરરીતિ નથી, તો દરેક મોટા સોદા, જમીનની ખરીદીના સમય અને વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચેના સંબંધ અંગે જાહેર સ્પષ્ટતા કેમ ન કરવામાં આવે?
જમીન અને સરકારી વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ વચ્ચેનું અંતર કેટલું?
આ સમગ્ર મામલાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન જમીન ખરીદીના સમય અને સરકારી વિકાસ યોજનાઓ વચ્ચેના સંબંધનો છે. તપાસ અનુસાર 2024-25 દરમિયાન ખરીદાયેલી 168 એકરમાંથી આશરે 111 એકર નવા રસ્તા અથવા હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સની નજીક હતી. 2025 દરમિયાન જ પરિવાર અને તેની કંપનીઓએ ઓછામાં ઓછા 62 પ્લોટ, એટલે કે આશરે 92 એકર જમીન ખરીદી હતી, જ્યારે ઉજ્જૈનમાં કુંભ સંબંધિત કાયમી માળખાકીય વિકાસ માટે જમીનને લઈને સરકાર સામે સ્થાનિક વિરોધ પણ ચાલી રહ્યો હતો.
સરકાર પાસે હવે સવાલ છે કે આ જમીનો ખરીદતી વખતે સંબંધિત વિકાસ યોજનાઓ અંગેની જાહેર માહિતી અને જમીનના ભાવ વચ્ચે કોઈ અસામાન્ય સંબંધ હતો કે નહીં? શું સમગ્ર સોદાની સ્વતંત્ર તપાસ કરાવવામાં આવશે? અને જો કોઈ સરકારી અધિકારી અથવા પદાધિકારીને વિકાસ યોજનાઓની અંદરની માહિતી ઉપલબ્ધ હોય, તો આવી સ્થિતિમાં હિતોના ટકરાવ માટે કઈ વ્યવસ્થા લાગુ પડે છે?
મુદ્દો માત્ર જમીનનો નહીં, મીડિયાની સ્વતંત્રતાનો પણ
આ તપાસ બાદ પ્રદેશના મીડિયા કવરેજને લઈને પણ ચર્ચા શરૂ થઈ. અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો કે મધ્ય પ્રદેશની અનેક મોટી મીડિયા સંસ્થાઓએ તપાસને મર્યાદિત રીતે રજૂ કરી અથવા તેને મુખ્યત્વે કોંગ્રેસના આરોપો અને BJPના બચાવ વચ્ચેના રાજકીય વિવાદ તરીકે દર્શાવી. કેટલાક મીડિયા પ્લેટફોર્મે આ મુદ્દાને આગળ વધાર્યો નહીં હોવાનો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો.
આવી સ્થિતિમાં પત્રકારિતાની મૂળભૂત જવાબદારી અંગે સવાલ ઊભો થાય છે. જો કોઈ રાષ્ટ્રીય મીડિયા સંસ્થા સરકારી દસ્તાવેજોના આધારે તપાસ પ્રકાશિત કરે, તો શું રાજ્યના મીડિયા હાઉસે તે દસ્તાવેજોની સ્વતંત્ર ચકાસણી કરીને પોતાના વાચકો સુધી મુદ્દો પહોંચાડવો ન જોઈએ? શું માત્ર ‘વિપક્ષનો આરોપ’ તરીકે હેડિંગ આપવાથી દસ્તાવેજી તપાસનું મૂળ મહત્વ ઘટી જતું નથી?
સરકારી જાહેરાતો અને ન્યૂઝરૂમની સ્વતંત્રતા
મધ્ય પ્રદેશમાં સરકારી જાહેરાતો જનસંપર્ક વિભાગ મારફતે મીડિયા સંસ્થાઓ સુધી પહોંચે છે. અહેવાલમાં જણાવાયેલા આંકડા મુજબ 2024-25માં આ વિભાગે પ્રચાર પાછળ ₹596.18 કરોડ ખર્ચ્યા હતા, જેમાંથી ₹346.39 કરોડ પ્રિન્ટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયાને મળ્યા હતા. 2023-24ના ચૂંટણી વર્ષમાં કુલ પ્રચાર ખર્ચ ₹817.58 કરોડ હતો અને તેમાં ₹586.28 કરોડ પ્રિન્ટ તથા ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયાને આપવામાં આવ્યા હતા.
આ આંકડાઓ વચ્ચે સરકાર સામે એક મોટો લોકશાહી સવાલ છે: શું સરકારી જાહેરાતો મીડિયા માટે માહિતીપ્રસારનું સાધન છે કે સંપાદકીય સ્વતંત્રતા પર અસર કરી શકે તેવું આર્થિક દબાણ? શું જાહેરાત ફાળવણીની પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે પારદર્શક અને નક્કી કરાયેલા માપદંડો પર આધારિત છે? અને શું કોઈ સરકાર પોતાના વિરુદ્ધ પ્રકાશિત થયેલા સમાચારને કારણે જાહેરાતો અટકાવી શકે નહીં તે માટે કોઈ સ્પષ્ટ સુરક્ષા વ્યવસ્થા છે?
CM સામે સવાલ હોય ત્યારે મીડિયા કેટલું નિર્ભય?
મોહન યાદવના પરિવારની જમીન ખરીદી અંગેની તપાસમાં કોઈ ગેરકાયદેસરતા સાબિત થઈ ગઈ છે એવો નિષ્કર્ષ કાઢી શકાય નહીં. પરંતુ જમીન ખરીદીનો સમય, સ્થળ, સરકારી વિકાસ યોજનાઓ સાથેનું સંભવિત ઓવરલેપ અને પરિવારના જમીન હોલ્ડિંગમાં થયેલો વધારો જાહેર તપાસ અને સ્પષ્ટ જવાબદારીની જરૂરિયાત ઊભી કરે છે.
આથી હવે મુખ્ય સવાલ માત્ર મોહન યાદવના પરિવારની જમીનનો નથી. સવાલ એ પણ છે કે શું મધ્ય પ્રદેશમાં સત્તાધારી વ્યક્તિ અને મીડિયા વચ્ચે એવો સંબંધ ઊભો થયો છે જ્યાં સરકારની જાહેરાતો અને અન્ય વ્યવસાયિક હિતો સંપાદકીય નિર્ણયોને અસર કરી શકે? જો સરકાર પારદર્શિતા અને જવાબદારીમાં વિશ્વાસ રાખે છે, તો શું તે જમીન સોદાઓ અંગે સ્વતંત્ર તપાસ, દસ્તાવેજોની જાહેર ચકાસણી અને સરકારી જાહેરાતોની ફાળવણીની પારદર્શક વ્યવસ્થા અંગે સ્પષ્ટ જવાબ આપશે?
