CAG Report Delhi ECC: દિલ્હી વિધાનસભામાં સોમવારે (10 ઓગસ્ટ) રજૂ થયેલા કંટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG)ના પર્ફોર્મન્સ ઓડિટ રિપોર્ટમાં એન્વાયરમેન્ટ કોમ્પેન્સેશન ચાર્જ (ECC)ની વસૂલાત અને ઉપયોગ અંગે અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ સામે આવ્યા છે. રિપોર્ટ મુજબ, એક તરફ આ ચાર્જની વસૂલાત સાથે સંબંધિત કુલ 280 દિવસના રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નથી, તો બીજી તરફ આ જ મદ હેઠળ જમા થયેલી 843.12 કરોડ રૂપિયાની રકમ 31 માર્ચ 2025 સુધી ખર્ચવામાં આવી નહોતી. CAGએ આ મુદ્દે સંબંધિત વિભાગ પાસેથી સ્પષ્ટતા માંગવા છતાં કોઈ જવાબ મળ્યો ન હોવાનું પણ નોંધ્યું છે.
ECC શું છે અને શા માટે વસૂલવામાં આવે છે?
એન્વાયરમેન્ટ કોમ્પેન્સેશન ચાર્જ (ECC) સુપ્રીમ કોર્ટના 2015ના આદેશ બાદ અમલમાં આવ્યો હતો. આ ચાર્જનો મુખ્ય હેતુ દિલ્હીમાં વધતા વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવાનો હતો. દિલ્હીમાં પ્રવેશતા વાણિજ્યિક વાહનો પાસેથી દિલ્હી મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (MCD) દ્વારા આ ચાર્જ વસૂલવામાં આવે છે.
આ રીતે એકત્ર થતી રકમ બાદમાં દિલ્હી સરકારના ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ પ્રદૂષણ ઘટાડવા, પર્યાવરણ સુરક્ષા અને સંબંધિત યોજનાઓ માટે થવાનો હોય છે.
એક દાયકામાં 1,624.63 કરોડ રૂપિયાની વસૂલાત
CAGના ‘વર્ષ 2024-25 માટે રાજ્ય નાણાં’ શીર્ષક ધરાવતા રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે વર્ષ 2015-16થી લઈને 2024-25 દરમિયાન એન્વાયરમેન્ટ કોમ્પેન્સેશન ચાર્જ તરીકે કુલ 1,624.63 કરોડ રૂપિયા વસૂલવામાં આવ્યા હતા.
આ આંકડા તે સમયના દિલ્હી સરકારના પરિવહન વિભાગ હેઠળના પ્રદૂષણ નિયંત્રણ વિભાગ દ્વારા ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યા હતા. ઓડિટ દરમિયાન આ આંકડાઓની સમીક્ષા કરીને CAGએ વસૂલાત અને ખર્ચ બંનેનું વિશ્લેષણ કર્યું હતું.
843.12 કરોડ રૂપિયા ઉપયોગ વિના રહ્યા
રિપોર્ટ અનુસાર, વર્ષ 2015-16થી 31 માર્ચ 2025 સુધી કુલ જમા થયેલી 1,624.63 કરોડ રૂપિયાની રકમમાંથી માત્ર 781.51 કરોડ રૂપિયાનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
તેનો અર્થ એ થયો કે 843.12 કરોડ રૂપિયા લાંબા સમય સુધી ખર્ચાયા જ નહીં. પર્યાવરણ સંબંધિત કામગીરી માટે એકત્ર કરાયેલા નાણાંનો મોટો હિસ્સો ઉપયોગમાં ન લેવાતા તેના અમલીકરણ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપન અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
280 દિવસના રેકોર્ડ ગાયબ હોવાનો ખુલાસો
CAGના રિપોર્ટમાં સૌથી ગંભીર મુદ્દો એ સામે આવ્યો કે ECCની વસૂલાત સંબંધિત કુલ 280 દિવસનો રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ નહોતો.
આ ગાયબ રેકોર્ડ બે અલગ-અલગ સમયગાળાનો છે. પ્રથમ સમયગાળો 6 એપ્રિલ 2018થી 26 એપ્રિલ 2018 સુધીનો હતો, જે કુલ 21 દિવસનો બને છે. બીજો સમયગાળો 18 ડિસેમ્બર 2020થી 2 સપ્ટેમ્બર 2021 સુધીનો હતો, જે કુલ 259 દિવસનો છે.
આ રીતે બંને સમયગાળાને મળીને કુલ 280 દિવસ દરમિયાન થયેલી વસૂલાતનો કોઈ સત્તાવાર રેકોર્ડ ઓડિટ માટે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવ્યો નહોતો.
CAGએ માંગ્યો જવાબ, પરંતુ સ્પષ્ટતા મળી નહીં
ઓડિટ દરમિયાન CAGએ સંબંધિત વિભાગને ગાયબ રહેલા રેકોર્ડ અંગે સ્પષ્ટતા આપવા જણાવ્યું હતું. જોકે રિપોર્ટમાં નોંધાયું છે કે આ મુદ્દે વિભાગ તરફથી કોઈ જવાબ અથવા સંતોષકારક સ્પષ્ટતા આપવામાં આવી નહોતી.
રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે તે સમયગાળા દરમિયાન વાસ્તવમાં કેટલી વસૂલાત થઈ, કેટલી રકમ સરકારના ખાતામાં જમા થઈ અને તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો તેની સંપૂર્ણ માહિતી ઓડિટ દરમિયાન ચકાસી શકાયી નહોતી.
શરૂઆતના વર્ષોમાં સૌથી વધુ વસૂલાત
CAGના આંકડાઓ દર્શાવે છે કે એન્વાયરમેન્ટ કોમ્પેન્સેશન ચાર્જની વસૂલાત શરૂઆતના વર્ષોમાં સૌથી વધુ રહી હતી.
વર્ષ 2015-16માં કુલ 144.06 કરોડ રૂપિયા એકત્ર થયા હતા. ત્યારબાદ વર્ષ 2016-17માં આ રકમ વધીને 358.11 કરોડ રૂપિયા થઈ હતી.
વર્ષ 2017-18માં વસૂલાત સૌથી વધુ રહી હતી અને કુલ 472.63 કરોડ રૂપિયા ECC તરીકે એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. આ સમયગાળા દરમિયાન દિલ્હીમાં પ્રવેશતા વાણિજ્યિક વાહનો પાસેથી મોટી માત્રામાં ચાર્જ વસૂલવામાં આવ્યો હતો.
પછીના વર્ષોમાં સતત ઘટાડો
રિપોર્ટમાં એ પણ નોંધાયું છે કે વર્ષ 2017-18 બાદ ECCની વસૂલાતમાં સતત ઘટાડો નોંધાયો હતો.
વર્ષ 2023-24 દરમિયાન કુલ 95.30 કરોડ રૂપિયા જ એકત્ર થયા હતા, જ્યારે વર્ષ 2024-25માં આ આંકડો વધુ ઘટીને 93.54 કરોડ રૂપિયા રહ્યો હતો.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ECCની વસૂલાત અગાઉની સરખામણીએ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી છે.
કોવિડ દરમિયાન સૌથી ઓછી વસૂલાત
કોવિડ-19 મહામારીના સમયગાળામાં વાણિજ્યિક વાહનોની અવરજવર પર વ્યાપક અસર પડી હતી, જેના કારણે ECCની વસૂલાતમાં પણ મોટો ઘટાડો નોંધાયો હતો.
વર્ષ 2021-22 દરમિયાન માત્ર 39.40 કરોડ રૂપિયાની વસૂલાત થઈ હતી, જે સમગ્ર દાયકામાં સૌથી ઓછી વાર્ષિક વસૂલાત તરીકે નોંધાઈ છે.
ઓડિટે ઊભા કર્યા અનેક પ્રશ્નો
CAGના આ રિપોર્ટ બાદ એન્વાયરમેન્ટ કોમ્પેન્સેશન ચાર્જના સંચાલન, નાણાંના ઉપયોગ અને રેકોર્ડ જાળવણી અંગે અનેક પ્રશ્નો સામે આવ્યા છે. એક તરફ પર્યાવરણ સુધારવાના હેતુથી વસૂલાયેલા કરોડો રૂપિયા લાંબા સમય સુધી ઉપયોગમાં લેવાયા નથી, તો બીજી તરફ 280 દિવસના વસૂલાતના રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ ન હોવાના કારણે સમગ્ર પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા પર પણ સવાલો ઊભા થયા છે.
રિપોર્ટમાં ઉલ્લેખિત વિગતો હવે સંબંધિત વિભાગો માટે જવાબદારી અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનની સમીક્ષા કરવાનો મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો બની શકે છે. આગામી સમયમાં આ મુદ્દે સરકાર અથવા સંબંધિત વિભાગ તરફથી શું સ્પષ્ટતા આપવામાં આવે છે અને બાકી રહેલા નાણાંનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તેના પર નજર રહેશે.
