JNU VC Shantishree Dhulipudi: વારાણસીની કાશી હિન્દુ યુનિવર્સિટી (BHU)માં 10 ઓગસ્ટથી શરૂ થયેલા ત્રણ દિવસીય આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલનમાં જવાહરલાલ નેહરુ યુનિવર્સિટી (JNU)ના કુલપતિ પ્રો. શાંતિશ્રી ધુલીપુડી પંડિતે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા, નારીવાદ, શિક્ષણ વ્યવસ્થા અને ભારતીય સભ્યતાને લઈને અનેક મહત્વપૂર્ણ નિવેદનો આપ્યા. તેમના સંબોધનમાં દ્રૌપદીને “પ્રથમ નારીવાદી” તરીકે વર્ણવવાથી લઈને JNUની શૈક્ષણિક સંસ્કૃતિ અને ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાના વૈશ્વિક પ્રચાર સુધીના અનેક મુદ્દાઓનો સમાવેશ થયો. તેમના કેટલાક નિવેદનો બાદ શૈક્ષણિક અને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા તેજ બની છે.
‘ભારતીય નારીવાદ પશ્ચિમી વિચારોથી અલગ છે’
‘ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયનું ચિંતન: વૈશ્વિક પરિપ્રેક્ષ્ય અને સમકાલીન પ્રાસંગિકતા’ વિષય પર આયોજિત આ સંમેલનમાં મુખ્ય વક્તા તરીકે બોલતાં પ્રો. પંડિતે કહ્યું કે ભારતીય નારીવાદને માત્ર પશ્ચિમી વિચારધારા દ્વારા સમજવાનો પ્રયાસ યોગ્ય નથી. તેમણે કહ્યું કે નારીવાદની શરૂઆત ફ્રેન્ચ દાર્શનિક સિમોન ધ બોઉવારથી થઈ હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી.
તેમણે મહાભારતના પાત્ર દ્રૌપદીનું ઉદાહરણ આપતાં કહ્યું કે દ્રૌપદીએ પોતાના પતિઓ સામે જે રીતે સવાલો ઉઠાવ્યા હતા તે મહિલાઓના સ્વતંત્ર વિચારો અને આત્મસન્માનનું પ્રતિક છે. તેમના મતે દ્રૌપદીને ભારતીય પરંપરાની પ્રથમ નારીવાદી તરીકે જોવી જોઈએ.
દેવી પરંપરાનું ઉદાહરણ આપ્યું
પ્રો. પંડિતે ભારતીય સંસ્કૃતિમાં દેવી ઉપાસનાનો ઉલ્લેખ કરતાં ચામુંડેશ્વરી અને મદુરૈ મીનાક્ષી જેવી દેવીઓના ઉદાહરણો આપ્યા. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય પરંપરામાં દેવીને સ્વતંત્ર શક્તિ તરીકે સ્વીકારવામાં આવી છે, જે કોઈની મંજૂરી વગર વરદાન કે શ્રાપ આપી શકે છે અને પોતાના નિર્ણય લઈ શકે છે. તેમના મતે આ પરંપરા મહિલાઓની સ્વતંત્રતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
JNU અંગે પણ કરી ટિપ્પણી
સંબોધન દરમિયાન કુલપતિએ પોતાની યુનિવર્સિટી JNU અંગે પણ ટિપ્પણી કરી. તેમણે કહ્યું કે સંશોધન અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે આર્થિક સશક્તિકરણ જરૂરી છે. મદન મોહન માલવીયના મોડેલનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે કહ્યું કે યુનિવર્સિટીઓએ પોતાના આવકના સ્થાયી સ્ત્રોત વિકસાવવા જોઈએ.
આ સંદર્ભમાં તેમણે જણાવ્યું કે JNU આર્થિક રીતે નબળી સ્થિતિમાં હોવાથી તેમણે મજાકીય અંદાજમાં ત્યાં બાબા વેંકટેશ્વરનું મંદિર સ્થાપવાની વાત કરી હતી, જેથી સંસ્થાને આર્થિક લાભ મળી શકે. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય દક્ષિણપંથને પણ સંશોધન સંસ્થાઓ, યુનિવર્સિટીઓ, પ્રકાશન ગૃહો અને બૌદ્ધિક નેટવર્કના વિકાસમાં વધુ રોકાણ કરવાની જરૂર છે.
JNUના ઇતિહાસકારો પર આક્ષેપ
પ્રો. પંડિતે પોતાના ભાષણ દરમિયાન JNUના કેટલાક ઇતિહાસકારોની ટીકા કરતાં કહ્યું કે ઇતિહાસમાં તથ્યોનું સ્થાન સર્વોચ્ચ હોવું જોઈએ અને તેની વ્યાખ્યા અલગ હોઈ શકે છે. જોકે તેમના મતે કેટલાક ઇતિહાસકારોએ આ ક્રમ બદલી નાખ્યો છે અને વ્યાખ્યાને તથ્ય કરતાં વધુ મહત્વ આપ્યું છે.
તેમણે વધુમાં કહ્યું કે કોઈપણ યુનિવર્સિટી ત્યારે જ સ્વસ્થ રીતે વિકસી શકે જ્યારે તેમાં વિવિધ વિચારોને સમાન સ્થાન મળે. જો એક જ વિચારધારાનું પ્રભુત્વ બની જાય તો જ્ઞાનના વિકાસને નુકસાન પહોંચે છે.
ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડવાની જરૂર
પ્રો. પંડિતે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને માત્ર એક ભાષા, પ્રદેશ અથવા સમુદાય સુધી મર્યાદિત ન રાખવી જોઈએ. તેમણે જણાવ્યું કે તમિલ સંગમ સાહિત્ય, શૈવ અને વૈષ્ણવ પરંપરા, આલવાર-નયનાર, બૌદ્ધ અને જૈન દર્શન, આદિવાસી જ્ઞાન, લોકવિજ્ઞાન અને દરિયાઈ પરંપરાઓ સહિત ભારતના દરેક ક્ષેત્રનું યોગદાન ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
તેમણે કહ્યું કે ભારતીય દર્શન, ગણિત, રાજનીતિશાસ્ત્ર અને અન્ય વિષયોમાં ભારતના યોગદાનને વિશ્વની અગ્રણી યુનિવર્સિટીઓના અભ્યાસક્રમમાં સ્થાન મળવું જોઈએ.
ભારતીય સભ્યતા અને ઇતિહાસ અંગેના દાવા
પોતાના સંબોધનમાં કુલપતિએ ભારતીય સભ્યતાને દુનિયાની સૌથી પ્રાચીન સભ્યતાઓમાંથી એક ગણાવી. તેમણે દાવો કર્યો કે કાર્બન ડેટિંગ અને પ્રાચીન પુરાવાઓના આધારે ભારતીય સભ્યતા લગભગ 10,000 વર્ષ જૂની હોવાનું માનવામાં આવે છે.
તેમણે કહ્યું કે ભારતને લોકશાહી અથવા રાજકીય સંસ્થાઓની કલ્પના પશ્ચિમમાંથી મળી નથી. ચોલ શાસકોના ઉત્તરમેરૂર અભિલેખનો ઉલ્લેખ કરીને તેમણે કહ્યું કે તે મેગ્ના કાર્ટા કરતાં પણ જૂનો દસ્તાવેજ છે અને પ્રાચીન ભારતીય શાસન વ્યવસ્થાની સમૃદ્ધ પરંપરા દર્શાવે છે.
દરિયાઈ શક્તિ અને વૈશ્વિક પ્રભાવનો ઉલ્લેખ
પ્રો. પંડિતે ભારતીય દરિયાઈ ઇતિહાસની ચર્ચા કરતાં કાનહોજી આંગ્રે અને રાજેન્દ્ર ચોલ જેવા શાસકોનું ઉદાહરણ આપ્યું. તેમણે જણાવ્યું કે ભારતીય રાજાઓ જહાજ નિર્માણ અને દરિયાઈ વેપારમાં અગ્રેસર હતા અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા સાથે ભારતના મજબૂત સંબંધો હતા.
તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ભારતીય જ્ઞાન પરંપરાને માત્ર પ્રચાર સુધી મર્યાદિત રાખવાને બદલે વૈશ્વિક શૈક્ષણિક ચર્ચાનો ભાગ બનાવવી જોઈએ. તેમના મતે ભવિષ્યમાં ઓક્સફર્ડ, હાર્વર્ડ, ટોક્યો, હાઇડલબર્ગ અને કેપટાઉન જેવી યુનિવર્સિટીઓમાં પાણિની, કૌટિલ્ય, આર્યભટ્ટ, અભિનવગુપ્ત અને અન્ય ભારતીય વિદ્વાનોના વિચારોને પ્લેટો, કન્ફ્યુશિયસ, કાન્ટ અને અન્ય વૈશ્વિક ચિંતકોની સાથે અભ્યાસક્રમમાં સ્થાન મળવું જોઈએ.
ત્રણ દિવસીય સંમેલનનો ઉદ્દેશ્ય
BHUના પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાય પીઠ દ્વારા આયોજિત આ આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન 10 ઓગસ્ટથી 12 ઓગસ્ટ સુધી યોજાયું હતું. યુનિવર્સિટીના જણાવ્યા અનુસાર, સંમેલનનો મુખ્ય હેતુ ભારતીય જ્ઞાન પરંપરા અને પંડિત દીનદયાળ ઉપાધ્યાયના વિચારોને વૈશ્વિક અને સમકાલીન શૈક્ષણિક ચર્ચાનો ભાગ બનાવવાનો હતો. સંમેલનમાં દેશ-વિદેશના શિક્ષણવિદો, સંશોધકો અને વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાતોએ પણ ભાગ લીધો.
