India China Relations: ભારત અને ચીન વચ્ચે છેલ્લા કેટલાક સમયથી સંબંધોને સ્થિર બનાવવાના પ્રયાસો તેજ થયા છે. 25 ઓગસ્ટે નવી દિલ્હીના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર અજિત ડોભાલ અને ચીનના વિદેશમંત્રી વાંગ યી વચ્ચે સરહદ મુદ્દે 25મા રાઉન્ડની વિશેષ પ્રતિનિધિ સ્તરની બેઠક યોજાઈ હતી. ત્યારબાદ 12 સપ્ટેમ્બરે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ વચ્ચે મુલાકાત થઈ. બંને પક્ષોએ સરહદ પર શાંતિ અને સ્થિરતા જાળવવા તથા વ્યાપક દ્વિપક્ષીય સંબંધોમાં સુધારો કરવાની દિશામાં આગળ વધવાની વાત કરી છે. 25 ઓગસ્ટની બેઠકમાં બે વધારાના સૈન્ય હોટલાઇન ચેનલ અને બે નવા બેઠક સ્થળ સ્થાપિત કરવા અંગે પણ સહમતિ થઈ હતી.
વાતચીત વધી રહી છે, પરંતુ સરહદનો મૂળ વિવાદ સરળ નથી
સંબંધોમાં સુધારાના સંકેતોને સરહદ વિવાદના ઉકેલ તરીકે જોવાની ઉતાવળ કરવી યોગ્ય નહીં બને. ભારત અને ચીનના સરહદ અંગેના મૂળ દાવાઓમાં હજુ મોટો તફાવત છે. ભારત પૂર્વમાં મેકમોહન રેખાને પોતાની સરહદનો આધાર માને છે, જ્યારે ચીન અરુણાચલ પ્રદેશ પર દાવો કરે છે અને તેને ‘જંગનાન’ એટલે કે દક્ષિણ તિબેટ તરીકે રજૂ કરે છે. પશ્ચિમમાં લદ્દાખને લઈને બંને દેશોના દાવાઓ અને LAC અંગેની ધારણાઓ પણ સંપૂર્ણપણે સમાન નથી.
ભારત-ચીન સરહદ આશરે 3,488 કિલોમીટર લાંબી છે અને LACના કેટલાક વિસ્તારોમાં તેની ચોક્કસ સ્થિતિ અંગે બંને દેશોમાં મતભેદ છે. તેથી વાતચીત ચાલુ હોવા છતાં અંતિમ સરહદ સમજૂતી સુધી પહોંચવામાં લાંબો સમય લાગી શકે છે. 25 ઓગસ્ટની બેઠકમાં બંને દેશોએ સરહદ નિર્ધારણ અને સરહદ વ્યવસ્થાપન અંગે ‘અર્લી એન્ડ સબસ્ટેન્શિયલ હાર્વેસ્ટ’ માટે ચર્ચા આગળ વધારવાની વાત કરી હતી.
પરમાણુ શક્તિઓ વચ્ચે LAC પર ‘ગ્રે ઝોન’નું જોખમ
ભારત અને ચીન બંને પરમાણુ શક્તિ ધરાવે છે અને તેમની પાસે મોટી પરંપરાગત સૈન્ય ક્ષમતા પણ છે. આવી સ્થિતિમાં મોટા પાયે યુદ્ધ કરતાં LAC પર નાના સ્તરની અથડામણ, પેટ્રોલિંગ અને જમીની સ્થિતિમાં ધીમે-ધીમે ફેરફાર કરવાનો પ્રયાસ વધુ વાસ્તવિક જોખમ બની શકે છે.
આ સંદર્ભમાં ‘સલામી સ્લાઇસિંગ’ જેવી વ્યૂહરચનાની ચર્ચા થાય છે, જેમાં એક જ મોટો સૈન્ય હુમલો કરવાને બદલે નાના-નાના પગલાં દ્વારા જમીન પર પોતાની હાજરી અથવા પ્રભાવ વધારવાનો પ્રયાસ થાય છે. ભારત માટે પડકાર એ છે કે આવી દરેક ઘટનાનો જવાબ કેવી રીતે આપવામાં આવે જેથી સરહદ પર સ્થિતિ બદલાય નહીં અને સાથે અનાવશ્યક સૈન્ય તણાવ પણ ન વધે.
તાક્સિંગ અંગેના અહેવાલોએ ફરી ચિંતા વધારી
અરુણાચલ પ્રદેશના અપર સુબનસિરી જિલ્લાના તાક્સિંગ વિસ્તારમાં ચીની સૈન્યની ગતિવિધિઓ અને ભારતીય પેટ્રોલિંગ અંગે વિવિધ દાવાઓ સામે આવ્યા છે. પીપલ્સ પાર્ટી ઓફ અરુણાચલની ફેક્ટ-ફાઇન્ડિંગ કમિટીએ જુલાઈમાં વિસ્તારની મુલાકાત બાદ ભારતીય પેટ્રોલિંગ પોઇન્ટ્સ સુધી પહોંચ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. જોકે, અરુણાચલ પ્રદેશ સરકારે ચીની ઘૂસણખોરીના અહેવાલોને નકારી કાઢ્યા હતા અને તેમને અફવા ગણાવી હતી. ભારતીય સેનાએ પણ અગાઉ અરુણાચલમાં ચીની કેમ્પ અથવા કબજાના કેટલાક અહેવાલોને ખોટા અને આધારવિહોણા ગણાવ્યા હતા. તેથી તાક્સિંગ મુદ્દે દાવા અને સત્તાવાર ખંડન બંનેને અલગ-અલગ રીતે જોવાની જરૂર છે.
LACનું સંચાલન અને સરહદ સમજૂતી અલગ પડકારો
સરહદનો અંતિમ ઉકેલ લાંબા સમયની રાજદ્વારી પ્રક્રિયા હોઈ શકે છે, પરંતુ ત્યાં સુધી LACનું દૈનિક સંચાલન કરવું જરૂરી છે. અહીં મુખ્ય સવાલ એ છે કે સરહદના સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં સતત પેટ્રોલિંગ, દેખરેખ અને પાયાની સુવિધાઓ કેટલી મજબૂત છે.
ભારત માટે ‘ડિટરન્સ બાય ડિનાયલ’નો અભિગમ એટલે વિરોધી પક્ષને કોઈપણ એકતરફી ફેરફાર સફળતાપૂર્વક કરવાની તક ન આપવી. તેનો અર્થ અનિવાર્ય રીતે અથડામણ વધારવી નહીં, પરંતુ સરહદ પર એવી હાજરી અને ક્ષમતા ઊભી કરવી કે કોઈ પક્ષ ખાલી અથવા નબળા વિસ્તારમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરીને નવી હકીકત ઊભી ન કરી શકે.
રસ્તા અને સરહદી માળખું સૌથી મહત્વનું
LACના અંતિમ વિસ્તારો સુધી પહોંચવા માટે માર્ગ, પુલ, સંચાર અને લોજિસ્ટિક્સની સુવિધાઓ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે. સરહદી વિસ્તારોમાં માળખાકીય વિકાસથી માત્ર સેનાની ઝડપી તૈનાતી જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક વસ્તી, વહીવટ અને આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને પણ મદદ મળે છે.
આ ઉપરાંત સતત દેખરેખ માટે સેટેલાઇટ, UAV, ડ્રોન, ઇલેક્ટ્રો-ઓપ્ટિકલ અને ઇન્ફ્રારેડ સેન્સર તથા મજબૂત સંચાર નેટવર્ક જેવી ટેક્નોલોજીનો સંકલિત ઉપયોગ જરૂરી બને છે. સંવેદનશીલ વિસ્તારો માટે ઝડપથી પ્રતિસાદ આપી શકે તેવી ‘રૅપિડ એક્શન રિઝર્વ’ ક્ષમતા પણ સરહદ વ્યવસ્થાપનનો મહત્વનો ભાગ બની શકે છે.
ITBP અને સરહદી હાજરી અંગે પણ સવાલ
ઉત્તરી સરહદ પર ITBPની ચોકીઓની સંખ્યા અને તેમની સતત કાર્યક્ષમ હાજરી અંગે પણ ચર્ચા જરૂરી છે. સરહદના દરેક સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં માનવીય તૈનાતી શક્ય ન હોય તો ટેક્નોલોજી આધારિત દેખરેખથી ખાલી જગ્યા ભરવાની જરૂર પડે છે.
આ સાથે ‘વાઇબ્રન્ટ વિલેજ’ જેવા કાર્યક્રમો દ્વારા સરહદી ગામોમાં વસતી, રોજગાર, પ્રવાસન અને પાયાની સુવિધાઓ મજબૂત કરવી પણ વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. સરહદ પર સામાન્ય નાગરિકોની સતત હાજરી પણ વિસ્તારને સંપૂર્ણપણે નિર્જન રહેતો અટકાવી શકે છે.
LACની સ્પષ્ટતા પર ભારતે શું કરવું?
LAC અંગે બંને દેશોની ધારણાઓમાં તફાવત રહેવાથી પેટ્રોલિંગ દરમિયાન વિવાદ ઊભો થતો રહ્યો છે. તેથી ભારત માટે એક પડકાર LACના સંવેદનશીલ વિસ્તારો અંગે વધુ સ્પષ્ટતા લાવવાનો છે. 25 ઓગસ્ટની બેઠકમાં બંને પક્ષોએ યોગ્ય વિસ્તારોમાં LACની સમજ સુધારવા માટે ચર્ચા કરવાની વાત પણ કરી હતી.
આ પ્રક્રિયા WMCC એટલે કે Working Mechanism for Consultation and Coordination on India-China Border Affairs જેવા માધ્યમો દ્વારા આગળ વધારી શકાય છે. પરંતુ અંતિમ સરહદ સમજૂતી અને LACનું વ્યવહારુ સંચાલન બે અલગ સ્તરના પડકારો રહેશે.
સરકાર સામે સવાલ: વાતચીતની સાથે જમીન પર તૈયારી કેટલી?
ભારત-ચીન સંબંધોમાં રાજદ્વારી સંવાદ ફરી સક્રિય થઈ રહ્યો છે, પરંતુ સરકાર સામે કેટલાક મહત્વના સવાલો પણ છે. સરહદ પર શાંતિ જાળવવા માટે નવી હોટલાઇન અને બેઠક વ્યવસ્થા ઉભી થઈ રહી છે, પરંતુ જમીન પર દેખરેખ અને ઝડપી પ્રતિસાદની ક્ષમતા કેટલી મજબૂત બની છે?
LACના અંતિમ વિસ્તારો સુધી રસ્તા અને સંચાર વ્યવસ્થા પહોંચાડવામાં હજુ ક્યાં ખામીઓ છે? સરહદી વિસ્તારોમાં ITBP અને સેનાની હાજરી તથા ટેક્નોલોજી આધારિત દેખરેખ માટે આગામી વર્ષોની સ્પષ્ટ યોજના શું છે? તાક્સિંગ જેવા વિસ્તારો અંગેના વિરોધાભાસી દાવાઓ વચ્ચે સરકાર જમીન પરની વાસ્તવિક સ્થિતિ અંગે કેટલો પારદર્શક ડેટા જાહેર કરશે?
વાતચીત ચાલુ રાખો, પરંતુ એકતરફી ફેરફાર અટકાવવો પડશે
ભારત માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ચીન સાથે રાજદ્વારી સંબંધોમાં સુધારો કરવાની પ્રક્રિયા અને LAC પર મજબૂત સરહદ વ્યવસ્થાપન બંનેને એકસાથે આગળ વધારવામાં આવે. 25 ઓગસ્ટની વાતચીતમાં બંને દેશોએ શાંતિ, સરહદ વ્યવસ્થાપન અને સંવાદને આગળ વધારવાની દિશા દર્શાવી છે, જ્યારે 2027માં 26મા રાઉન્ડની વિશેષ પ્રતિનિધિ બેઠક ભારતમાં યોજાવાની છે.
સરહદ વિવાદનો અંતિમ ઉકેલ ક્યારે આવશે તે નિશ્ચિત નથી. પરંતુ ત્યાં સુધી ભારત માટે નીતિનો મૂળ સવાલ એ રહેશે કે વાતચીતનો દરવાજો ખુલ્લો રાખીને LAC પર એકતરફી રીતે સ્થિતિ બદલવાનો કોઈ પ્રયાસ સફળ ન થવા દેવામાં આવે. રાજદ્વારી ઉકેલ માટે ધીરજ જરૂરી છે, જ્યારે સરહદ વ્યવસ્થાપન માટે સતત તૈયારી અને વિશ્વસનીય પ્રતિરોધ ક્ષમતા જરૂરી રહેશે.
