Madhya Pradesh UCC bill: રાજકીય અને કાનૂની વર્તુળોમાંથી એક મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે કે મધ્ય પ્રદેશમાં હવે લિવ-ઇન રિલેશનશિપ (Live-in Relationship) માં રહેતા યુગલો માટે પોતાના સંબંધની ઔપચારિક જાહેરાત કરવી કાયદેસર રીતે ફરજિયાત બનાવવામાં આવી શકે છે. રવિવારે (૧૯ જુલાઈ) રાજ્ય મંત્રિમંડળ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલા યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ (UCC) બિલના ડ્રાફ્ટ અનુસાર, લિવ-ઇનમાં રહેતા દરેક યુગલે સાથે રહેવાની શરૂઆત કર્યા બાદ એક મહિનાની અંદર સંબંધિત રજિસ્ટ્રાર સમક્ષ ‘ડિક્લરેશન ઓફ લિવ-ઇન રિલેશનશિપ’ (Declaration of Live-in Relationship) નોંધાવવી અનિવાર્ય રહેશે. જો આ નિયમનું પાલન કરવામાં નહીં આવે તો કાયદાકીય જોગવાઈઓ હેઠળ જેલની સજા પણ થઈ શકે છે. આ બિલના કારણે રાજ્યમાં યુગલોની જીવનશૈલી અને કાયદાકીય જવાબદારીઓમાં મોટો બદલાવ જોવા મળી શકે છે.
બહુવિવાહ પર પ્રતિબંધ અને ટ્રિપલ તલાકને દંડનીય ગુનો જાહેર કરવાની જોગવાઈ
અહેવાલ મુજબ, મધ્ય પ્રદેશના યુસીસી (UCC) બિલના ડ્રાફ્ટમાં બહુવિવાહ (Polygamy) પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની સાથે-સાથે ટ્રિપલ તલાક (Triple Talaq) જેવી સામાજિક રીતે કુપ્રથાઓને દંડનીય ફોજદારી ગુનો જાહેર કરવાની પણ મહત્ત્વપૂર્ણ જોગવાઈઓ સામેલ કરવામાં આવી છે. સરકાર દ્વારા મંજૂર કરાયેલા આ ડ્રાફ્ટ મુજબ, જો કોઈ યુગલ પોતાના લિવ-ઇન રિલેશનશિપની જાહેરાત કે નોંધણી નહીં કરે તો તેમની સામે કડક ફોજદારી કાર્યવાહી પણ થઈ શકશે. આ કાયદો રાજ્યમાં સામાજિક વ્યવસ્થા જાળવવા અને પારિવારિક માળખાને પારદર્શક બનાવવાના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે, જેના કારણે બિનઆધિકૃત સંબંધો પર કડક લગામ કસી શકાશે.
૨૧ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના યુગલો માટે વાલીઓને જાણ અને પોલીસ સ્ટેશનમાં રેકોર્ડ
ડ્રાફ્ટ બિલની વિગતો અનુસાર, જો લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતા કોઈપણ સાથીની ઉંમર ૨૧ વર્ષથી ઓછી હશે, તો તે સંબંધ શરૂ થવાની અને સમાપ્ત થવાની બંને પ્રકારની માહિતી ફરજિયાતપણે તેના માતા-પિતા કે વાલીને મોકલવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, સ્થાનિક સ્તરે સુરક્ષા અને દેખરેખ જાળવવા માટે સંબંધિત વિસ્તારના પોલીસ સ્ટેશનને પણ રજિસ્ટ્રાર દ્વારા આ સંબંધનો રેકોર્ડ સત્તાવાર રીતે ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવશે. આ નિયમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સગીર વયના યુવક-યુવતીઓને સુરક્ષા પૂરી પાડવાનો અને પારિવારિક સંવાદિતા જાળવવાનો છે. ડ્રાફ્ટ બિલમાં આ તમામ શરતોનું ઉલ્લંઘન કરનારા યુગલો માટે અલગ-અલગ તબક્કાવાર કડક સજાની જોગવાઈઓ પણ સ્પષ્ટપણે કરવામાં આવી છે.
નિયમોના ઉલ્લંઘન પર જેલ અને દંડની કડક કાનૂની જોગવાઈઓ
પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, જો લિવ-ઇન રિલેશનશિપ શરૂ થયાના એક મહિનાની અંદર તેની સત્તાવાર ઘોષણા કે નોંધણી નહીં કરાવાય તો સંબંધિત યુગલને ત્રણ મહિના સુધીની જેલ અથવા દસ હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. જો કોઈ કેસમાં ખોટી માહિતી આપવામાં આવે તો ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અને પચ્ચીસ હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ ફટકારવાની જોગવાઈ છે. આટલું જ નહીં, રજિસ્ટ્રાર દ્વારા સત્તાવાર નોટિસ આપ્યા બાદ પણ જો ડિક્લરેશન નોંધાવવામાં નહીં આવે તો છ મહિના સુધીની જેલ અને પચ્ચીસ હજાર રૂપિયા સુધીનો દંડ થઈ શકે છે. આ કડક દંડાત્મક જોગવાઈઓના કારણે લોકોમાં આ નવા કાયદાને લઈને ભારે ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે.
બાળકોના વારસાગત અધિકારો અને મહિલાઓ માટે ભરણપોષણની કાયદેસર વ્યવસ્થા
આ બિલની સૌથી સકારાત્મક અને માનવીય બાબત એ છે કે ડ્રાફ્ટમાં એવી સ્પષ્ટ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે કે લિવ-ઇન રિલેશનશિપ દરમિયાન જન્મેલા બાળકોને કાયદેસરના બાળકોની જેમ જ સંપૂર્ણ ઉત્તરાધિકાર એટલે કે વારસાગત (Inheritance) અધિકારો પ્રાપ્ત થશે. આ ઉપરાંત, જો લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતો પુરુષ સાથી મહિલાને અચાનક છોડી દે અથવા સંબંધ તોડી નાખે, તો તે મહિલાને પણ કાયદેસરની પત્નીની જેમ સક્ષમ અદાલત મારફતે ભરણપોષણ (Alimony/Maintenance) મેળવવાનો સંપૂર્ણ કાનૂની અધિકાર રહેશે. આ જોગવાઈથી લિવ-ઇનમાં રહેતી મહિલાઓની આર્થિક અને સામાજિક સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થઈ શકશે.
મૌખિક તલાક પર પ્રતિબંધ અને નિકાહ હલાલા જેવી પ્રથાઓ સામે કડક કાર્યવાહી
બિલમાં એવું પણ કહેવામાં આવ્યું છે કે કોઈપણ પ્રકારના મૌખિક તલાક અથવા બિનઔપચારિક પંચાયતો દ્વારા લેવાતા મનસ્વી નિર્ણયોને સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. હવે કાયદા મુજબ લગ્નનો અંત માત્ર અદાલતોમાં દર્શાવેલા સ્પષ્ટ અને કાયદેસરના આધાર પર જ આવી શકશે. વધુમાં, ડ્રાફ્ટમાં જણાવ્યા અનુસાર છૂટાછેડા (Divorce) લીધા બાદ એ જ પતિ અથવા પત્ની સાથે ફરીથી લગ્ન કરવા માટે ‘નિકાહ હલાલા’ (Nikah Halala) જેવી પ્રથાઓને સ્વીકારવી, તેને પ્રોત્સાહન આપવું અથવા કોઈપણ વ્યક્તિ પર લાદવી, જે સ્ત્રીના અપમાનજનક કે ગૌરવને ઠેસ પહોંચાડનારી માનવામાં આવે છે, તેને એક ગંભીર અને દંડનીય ફોજદારી ગુનો ગણવામાં આવશે.
આદિવાસી સમુદાયોને વિશેષ છૂટ અને વિધાનસભા સત્રમાં રજૂઆતની સંભાવના
ડ્રાફ્ટ બિલમાં આ બાબત પણ અત્યંત સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે કે આ કાયદો અમલમાં આવ્યા બાદ તે ભારતીય બંધારણની કલમ ૩૪૨ અને કલમ ૩૬૬(૨૫) હેઠળ સૂચિત અનુસૂચિત જનજાતિઓ (Scheduled Tribes – ST) પર લાગુ થશે નહીં. મધ્ય પ્રદેશમાં મોટી સંખ્યામાં આદિવાસી વસ્તી વસે છે, જેમાં ભીલ, ગોંડ, કોરકૂ, બૈગા, સહરિયા અને ભારિયા જેવી પ્રમુખ જનજાતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેને આ કાયદામાંથી સુરક્ષા અને મુક્તિ આપવામાં આવી છે. આ મહત્વપૂર્ણ ડ્રાફ્ટ કાયદો સોમવારથી શરૂ થઈ રહેલા મધ્ય પ્રદેશ વિધાનસભાના ચોમાસુ સત્રમાં સત્તાવાર રીતે રજૂ કરવામાં આવે તેવી પ્રબળ શક્યતા છે. ઉલ્લેખનીય છે કે ભાજપ શાસિત ઉત્તરાખંડ, આસામ અને ગુજરાત જેવા રાજ્યોમાં પણ યુસીસી અંતર્ગત લિવ-ઇન રિલેશનશિપમાં રહેતા નાગરિકો માટે નોંધણી ફરજિયાત બનાવવામાં આવી ચૂકી છે.
આ પણ વાંચો:
