Narendra Modi Gujarat Model: ચા વેચશે, દેશ નહીં વેચે… મોદીએ ગુજરાતને કેવી રીતે વેચી દીધું?
દિલીપ પટેલ
અમદાવાદ, 18 જૂન 2026
દેશના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ચૂંટણી પહેલાં અને ચૂંટણી જીત્યા બાદ અનેક વખત કહ્યું હતું કે, “હું ગુજરાતની તિજોરીનો ચોકીદાર છું. હું ચા વેચીશ, પણ દેશ નહીં વેચું. દેશને વેચવા નહીં દઉં.”
પરંતુ છેલ્લા 25 વર્ષમાં ગુજરાતમાં જમીન, કુદરતી સંસાધનો અને જાહેર સંપત્તિના ઉપયોગ અંગે એવા પ્રશ્નો ઊભા થયા છે કે શું વિકાસના નામે ગુજરાતની ધરતી, જંગલો, ગૌચર અને જાહેર સંપત્તિ ઉદ્યોગોને સોંપી દેવામાં આવી છે?
ભૂપેન્દ્ર પટેલ સરકાર અને બુલડોઝર
ગુજરાતમાં ભૂપેન્દ્ર પટેલની સરકાર સત્તામાં આવી ત્યારથી અંદાજે 2 લાખથી વધુ મકાનો અને ઝૂંપડાં પર બુલડોઝર ફેરવવામાં આવ્યા હોવાનું માનવામાં આવે છે. ગરીબોના રહેઠાણો ખાલી કરાવીને કરોડો રૂપિયાની જમીન મુક્ત કરાવવામાં આવી છે. પ્રશ્ન એ છે કે આ જમીનનો અંતે લાભ કોને મળવાનો છે?
ગૌમાતા અને ગૌચર
ગુજરાતમાં ગાયોની સંખ્યા ઘટી રહી છે. રાજ્યમાં અંદાજે 96 લાખ ગાયો છે, પરંતુ દેશી ગાયોની સંખ્યા ઘટી રહી છે અને વિદેશી જાતિની ગાયો વધી રહી છે. રાજ્યમાં 96 લાખ બળદ હોવા જોઈએ તેની સામે માત્ર 17 લાખ જેટલા બળદ હોવાનું કહેવાય છે.
ગૌચર જમીન પરના દબાણની સ્થિતિ પણ ચિંતાજનક છે.
2019માં 2,560 હેક્ટર ગૌચર જમીન પર દબાણ હતું.
2018માં 33 જિલ્લાઓમાં 4,725 હેક્ટર ગૌચર જમીન પર ગેરકાયદે કબજો નોંધાયો હતો.
2023માં ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં સરકારે જણાવ્યું હતું કે 2,525 ગામોમાં ગૌચર જમીન પર દબાણ હતું.
આશરે 3,000 ગામોમાં પૂરતી ગૌચર જમીન જ નથી.
છોટાઉદેપુર, ડાંગ, મહીસાગર, વલસાડ, નર્મદા અને બનાસકાંઠા જિલ્લાઓ સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત ગણાય છે.
કચ્છના નવીનાળ ગામમાં 2005 દરમિયાન ગૌચર જમીનનો મોટો હિસ્સો મુન્દ્રા બંદર અને SEZ પ્રોજેક્ટ માટે ફાળવવામાં આવ્યો હતો.
ધરતીમાતા વેચાઈ
ધોલેરા વિસ્તારમાં 87,933 થી 91,969 હેક્ટર જેટલો વિસ્તાર ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યો છે. તેમાં સરકારી, ગૌચર અને ખેડૂતોની જમીનનો સમાવેશ થાય છે.
દહેજ PCPIR માટે આશરે 45,300 હેક્ટર વિસ્તાર વિકાસ હેઠળ મૂકાયો હતો. હઝીરા વિસ્તારમાં પણ અનેક ગામોની જમીન પર મોટા ઉદ્યોગો ઊભા થયા છે.
ઉદ્યોગો માટે GIDC દ્વારા 31,241 હેક્ટર જેટલી જમીન સંપાદિત કરવાની યોજના જાહેર થઈ હતી. SEZ માટે અંદાજે 20,000 હેક્ટર અને બંદરો માટે આશરે 10,000 હેક્ટરથી વધુ જમીન વપરાઈ હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ રીતે છેલ્લા 25 વર્ષમાં ઔદ્યોગિક વિકાસ માટે 2 લાખ હેક્ટરથી વધુ જમીન વપરાઈ હોવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.
મુન્દ્રા અને ખાવડા
મુન્દ્રા SEZ માટે આશરે 15,000 હેક્ટર જમીન ફાળવાઈ હતી. તેમાં લગભગ 1,552.81 હેક્ટર વનજમીનનો સમાવેશ થતો હોવાનું દસ્તાવેજોમાં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
કચ્છના ખાવડા વિસ્તારમાં 72,400 હેક્ટર જેટલા વિસ્તારનો રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે. આ વિસ્તાર 724 ચોરસ કિલોમીટર થાય છે અને પાકિસ્તાનની સરહદ નજીક આવેલો છે.
ગુજરાત સરકારે 2020માં કચ્છમાં 60,000 હેક્ટર જમીન હાઇબ્રિડ રિન્યુએબલ એનર્જી પાર્ક માટે ફાળવવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
આ વિસ્તારમાં SECI, NTPC, GIPCL, GSECL, Adani Green, Suzlon સહિતની કંપનીઓને જમીન ફાળવવામાં આવી છે.
માત્ર GIPCLને જ ખાવડા વિસ્તારમાં 4,750 હેક્ટર જમીન ફાળવવામાં આવી હતી, જે લગભગ 47 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તાર થાય છે.
લોકોને મોતના હવાલે?
State of Global Air 2025 મુજબ ભારતમાં 2023 દરમિયાન હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા મૃત્યુનો અંદાજ 20 લાખ જેટલો હતો.
તે જ પ્રમાણ ગુજરાત પર લાગુ કરીએ તો રાજ્યમાં અંદાજે 2 લાખ લોકોના મૃત્યુ હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે છે. જોકે આ રાજ્યવાર સત્તાવાર આંકડો નથી, પરંતુ એક અંદાજ છે.
અમદાવાદ શહેરમાં હવા પ્રદૂષણ સાથે સંકળાયેલા હજારો મૃત્યુ થવાના અંદાજો વિવિધ અભ્યાસોમાં દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
વનદેવી વેચાઈ
2015-16 થી 2021-22 દરમિયાન ગુજરાતનું ટ્રી કવર નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું હોવાનું વિવિધ અભ્યાસો દર્શાવે છે.
2013 પછી કુલ ટ્રી કવરમાં અંદાજે 20 ટકા સુધી ઘટાડો નોંધાયો હોવાનું કેટલાક અભ્યાસોમાં કહેવાયું છે.
2001થી 2026 દરમિયાન ઓછામાં ઓછી 100 ચોરસ કિલોમીટર જેટલી વનજમીન વિવિધ પ્રોજેક્ટો માટે ડાયવર્ટ કરવામાં આવી હોવાનું સત્તાવાર મંજૂરીઓ પરથી જણાય છે.
ધનદેવી વેચાઈ
સંસદમાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ 2014-15થી 2023-24 દરમિયાન બેંકો દ્વારા રૂ. 16.35 લાખ કરોડના NPA રાઇટ-ઓફ કરવામાં આવ્યા હતા.
જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાં છેલ્લા પાંચથી સાડા પાંચ વર્ષ દરમિયાન રૂ. 6.15 લાખ કરોડના NPA રાઇટ-ઓફ કરવામાં આવ્યા હોવાનું પણ જણાવાયું હતું.
દેશને દેવાદાર બનાવ્યો
2001માં કેન્દ્ર સરકારનું દેવું આશરે રૂ. 22 થી 25 લાખ કરોડ હતું. 2025-26 સુધીમાં તે વધીને રૂ. 223 લાખ કરોડની આસપાસ પહોંચી ગયું છે.
ગુજરાત સરકારનું દેવું પણ છેલ્લા 25 વર્ષમાં લગભગ આઠ ગણું વધ્યું છે.
2001માં દેવું: આશરે રૂ. 50 હજાર કરોડ
2025-26માં દેવું: આશરે રૂ. 4 લાખ કરોડ
આ જ ગતિ ચાલુ રહે તો આગામી વર્ષોમાં રાજ્યનું દેવું રૂ. 5 લાખ કરોડને પાર કરી શકે છે.
ગરીબીનો પ્રશ્ન
દેશ અને ગુજરાતનો નાગરિક સુખી થાય તે જ સાચા અર્થમાં વિકાસ અને રાષ્ટ્રહિત કહેવાય.
સરકારી અહેવાલો મુજબ ગરીબીમાં ઘટાડો થયો હોવાનું દર્શાવવામાં આવે છે, જોકે તેની પદ્ધતિ અને માપદંડોને લઈને ચર્ચા અને વિવાદ બંને છે.
NITI Aayogના 2023ના અહેવાલ મુજબ ગુજરાતમાં ગરીબી:
2015-16માં 16.6 ટકા હતી
2019-21માં ઘટીને 11.7 ટકા થઈ
પરંતુ જિલ્લાવાર સ્થિતિ અસમાન છે.
કેટલાક અંદાજો મુજબ:
દાહોદમાં ગરીબી 38.3 ટકા
ડાંગમાં 26.6 ટકા
છોટાઉદેપુરમાં 25.2 ટકા
નર્મદામાં 22.6 ટકા
પંચમહાલમાં 18.1 ટકા
સૌથી વધુ ગરીબી આદિવાસી વિસ્તારોમાં કેન્દ્રિત છે.
દેશમાં આશરે 80 કરોડ અને ગુજરાતમાં કરોડો લોકોને આજે પણ સસ્તા દરે અનાજ આપવાની જરૂર પડે છે. આ હકીકત વિકાસના દાવાઓ વચ્ચે ગરીબી અને અસમાનતાના પ્રશ્નોને જીવંત રાખે છે.
આ પણ વાંચો:
Gujarat Farmers Protest: ૨૦૦૩નું ખેડૂત આંદોલન, મોદીની લાઠી છતાં વિજય – thegujaratreport.com
