Uttar Pradesh Politics: ઉત્તર પ્રદેશના રાજકીય આકાશમાં અત્યારે વિધાનસભા ચૂંટણીને લઈને એક અજીબ ગરમાવો છે. જોકે ચૂંટણીના ભણકારા હજુ થોડા દૂર હોઈ શકે છે, પરંતુ સત્તારૂઢ ભારતીય જનતા પાર્ટીએ અત્યારથી જ સમાજવાદી પાર્ટી (સપા) વિરુદ્ધ એક આક્રમક મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ છેડી દીધું છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં ભાજપાની અપેક્ષિત જીત થવા છતાં ત્યાં જે રીતે વિપક્ષોને તોડવાની રણનીતિ અપનાવવામાં આવી, તે જ ફોર્મ્યુલા હવે ઉત્તર પ્રદેશમાં લાગુ થતી દેખાઈ રહી છે. ભાજપાના નેતાઓ કેશવ પ્રસાદ મૌર્ય અને ઓમપ્રકાશ રાજભર જાહેરમાં એવા દાવા કરી રહ્યા છે કે સપાના અનેક સાંસદો અને ધારાસભ્યો તૂટીને ભાજપામાં આવવા માટે આતુર છે. આ માત્ર રાજકીય નિવેદનબાજી નથી, પરંતુ સપાના કાર્યકર્તાઓના મનોબળને તોડવાનો એક સુનિયોજિત પ્રયાસ છે, જેથી પક્ષની અંદર અવિશ્વાસનું વાતાવરણ ઊભું કરી શકાય.
તપાસ એજન્સીઓનો સકંજો અને રાજકીય દબાણની રાજનીતિ
ઓમપ્રકાશ રાજભર જેવા ભાજપાના સહયોગી નેતાઓ ખુલ્લેઆમ સપા નેતા રામગોપાલ યાદવની અમિત શાહ સાથેની કથિત મુલાકાતો અને ખનન કૌભાંડ જેવી તપાસોનો હવાલો આપી રહ્યા છે. આ નિવેદનો પાછળનો સંદેશ સ્પષ્ટ છે: જો તમે સત્તાના પ્રવાહ સાથે નહીં ચાલો, તો તપાસ એજન્સીઓનો સકંજો તમારી ઉપર કસાઈ જશે. અખિલેશ યાદવે વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું છે કે ભાજપાના પોતાના નેતાઓ તેમના સંપર્કમાં છે, પરંતુ આ તો એક પ્રકારની ‘પોલિટિકલ ગેમ’ છે. સપા માટે સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે શું તેઓ આ દબાણની રાજનીતિમાંથી બહાર આવી શકશે? જ્યારે પાર્ટીના દિગ્ગજ નેતાઓ સામે તપાસની તલવાર લટકતી હોય, ત્યારે સંગઠનને એકસૂત્રે રાખવું એ કોઈપણ રાજકીય પક્ષ માટે લોઢાના ચણા ચાવવા જેવું કામ છે.
ચૂંટણી પંચની વિશ્વસનીયતા પર ઉઠતા ગંભીર સવાલો
સપાના નેતાઓમાં સૌથી મોટી ચિંતા એ વાતની છે કે શું આગામી ચૂંટણી નિષ્પક્ષ રહેશે? પશ્ચિમ બંગાળમાં જે રીતે ચૂંટણી પંચની ભૂમિકા પર સવાલો ઉઠ્યા હતા, તે જોતા ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ સત્તાધારી પક્ષ અને તંત્રની મિલીભગતની આશંકા સપાના કાર્યકર્તાઓને સતાવી રહી છે. અખિલેશ યાદવે તો ત્યાં સુધી કહી દીધું છે કે જો લોકતંત્રની રક્ષા નહીં થાય, તો આ દેશની છેલ્લી ચૂંટણી સાબિત થઈ શકે છે. નિરીક્ષકો માને છે કે ભાજપાનું મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધ માત્ર પાર્ટી તોડવા પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે જનતાના માનસમાં એવું ઠસાવવા માંગે છે કે ‘જીત તો ભાજપાની જ નક્કી છે’. આવી સ્થિતિમાં, એક નબળા મનોબળ સાથે મેદાનમાં ઉતરેલો પક્ષ કેવી રીતે એક શક્તિશાળી મશીનરી સામે ટકી શકે, તે મોટો પ્રશ્ન છે.
સપાનો ઇતિહાસ
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, સમાજવાદી પાર્ટી ક્યારેય એકલા હાથે ભાજપાને હરાવવામાં સફળ રહી નથી. ૧૯૯૩માં બસપા સાથે મળીને મુલાયમ સિંહ યાદવે જે ચમત્કાર કર્યો હતો, તે પછીના દાયકાઓમાં સપા પોતાની રીતે વોટ શેર વધારવા માટે સંઘર્ષ કરતી રહી છે. ૨૦૧૨માં અખિલેશ યાદવના નેતૃત્વમાં મળેલી બહુમતી એ કોઈ ભાજપા વિરુદ્ધનો પ્રચંડ જનાદેશ નહોતો, પરંતુ તે બસપા સરકારની રીત-નીતિઓથી નારાજ સવર્ણોનું એક વ્યૂહાત્મક મતદાન હતું. ત્યારબાદ ભાજપાએ પ્રદેશમાં જે રીતે વોટબેંકનું ધ્રુવીકરણ કર્યું છે, તેમાં સપાનું પરંપરાગત ‘એમ-વાય’ (મુસ્લિમ-યાદવ) સમીકરણ કાચું પડે છે. અખિલેશે હવે ‘પીડીએ’ (પછાત, દલિત, લઘુમતી અને અડધી વસ્તી) નો જે નવો નરેટિવ આપ્યો છે, તે કેટલો અસરકારક સાબિત થશે તે તો સમય જ કહેશે.
૨૦૨૪ પછીની આશા અને ગઠબંધનનું ગણિત
૨૦૨૪ની લોકસભા ચૂંટણીએ સાબિત કર્યું કે જો સપા અને કોંગ્રેસ સાચા મનથી એકબીજા સાથે જોડાય અને દલિત મતોનો પ્રવાહ બદલાય, તો ભાજપાને હરાવી શકાય છે. દાયકાઓ જૂની દુશ્મની ભૂલીને દલિતોએ બંધારણ બચાવવા માટે જે રીતે મતદાન કર્યું, તે સપા માટે એક નવી આશાનું કિરણ છે. જોકે, ભાજપા પાસે રહેલી સત્તાની તાકાત અને સંગઠન ક્ષમતા સામે આ ગઠબંધન કેટલું ટકશે? મુલાયમ સિંહના સમયમાં પણ રાજનીતિમાં અજીબ સમજૂતીઓ થતી હતી, જેમ કે ૨૦૦૩માં ભાજપાના સમર્થનથી સરકાર બનાવવી. આ રાજકારણ છે, અહીં કશું જ કાયમી નથી. સપા માટે હવે માત્ર જૂના સૂત્રો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે જમીની સ્તરે કાર્યકર્તાઓમાં નવો ઉત્સાહ ભરવો અનિવાર્ય છે.
શું રણનીતિ બદલવાની જરૂર છે?
સપા માટે રસ્તો મુશ્કેલ છે, પરંતુ અશક્ય નથી. ભાજપાના મનોવૈજ્ઞાનિક યુદ્ધને પરાસ્ત કરવા માટે માત્ર વિરોધ પૂરતો નથી. તેમણે પ્રદેશના એવા વર્ગોને સાથે લેવા પડશે જે ભાજપાની નીતિઓથી અસહજ છે. જો કોંગ્રેસ સાથેનું ‘ઇન્ડિયા’ ગઠબંધન વિધાનસભામાં પણ ઈમાનદારીથી જળવાઈ રહે અને ભાજપાની તોડફોડની રાજનીતિને ખુલ્લી પાડી શકાય, તો પરિણામો ચોક્કસપણે ચોંકાવનારા આવી શકે છે. સપાએ સમજવું પડશે કે આ માત્ર ચૂંટણી નથી, પરંતુ પોતાના અસ્તિત્વ અને લોકશાહીના મૂલ્યો બચાવવાની લડાઈ છે. શું અખિલેશ યાદવ કાકા શિવપાલના અનુભવ અને પોતાના નવા ગઠબંધન ગણિત સાથે ભાજપાના આ કિલ્લામાં ગાબડું પાડી શકશે? તે ઉત્તર પ્રદેશના ભવિષ્ય માટે અત્યંત મહત્વનું છે.
આ પણ વાંચો:
