Supreme Court PKCL-RRVUNL Case: અદાણી જૂથ સાથે જોડાયેલી કંપની પારસા કાંટા કોલિયરીઝ લિમિટેડ (PKCL) અને રાજસ્થાન રાજ્ય વિદ્યુત ઉત્પાદન નિગમ લિમિટેડ (RRVUNL) વચ્ચે ચાલી રહેલા લાંબા સમયથી ચાલતા આર્બિટ્રેશન વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે. 3 ઑગસ્ટે સુપ્રીમ કોર્ટે પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રાના સ્થાને પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ એસ.કે. કૌલને નવા આર્બિટ્રેટર તરીકે નિયુક્ત કર્યા. આ નિર્ણય બંને પક્ષોની સંમતિ બાદ લેવામાં આવ્યો, જોકે સુનાવણી દરમિયાન આ મુદ્દે બંને પક્ષો વચ્ચે નોંધપાત્ર દલીલો થઈ હતી.
આખો વિવાદ શું છે?
હાલનો વિવાદ PKCL અને RRVUNL વચ્ચે થયેલા 30 વર્ષ જૂના કોલસા વિકાસ, ખનન અને ઢુલાઈ (Coal Mining & Transportation) સંબંધિત કરારને લઈને છે. આ કરાર હેઠળ કોલસાના વિકાસ, ઉત્પાદન અને પરિવહન સંબંધિત વિવિધ જવાબદારીઓ નક્કી કરવામાં આવી હતી. સમય જતાં આ કરારના અમલને લઈને અનેક મતભેદો ઊભા થયા, જેના કારણે મામલો આર્બિટ્રેશન સુધી પહોંચ્યો.
PKCLનું માળખું અને ભાગીદારી
PKCL એક સંયુક્ત સાહસ (Joint Venture) છે, જે ઓક્ટોબર 2007માં સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ સંયુક્ત સાહસમાં:
- અદાણી એન્ટરપ્રાઇઝેસ લિમિટેડ પાસે 74 ટકા હિસ્સેદારી છે.
- RRVUNL પાસે 26 ટકા હિસ્સો છે.
બંને કંપનીઓ વચ્ચેનો કરાર આશરે 30 વર્ષના સમયગાળા માટે અમલમાં છે અને તેનો મુખ્ય હેતુ કોલસા વિકાસ, ખનન અને પુરવઠાની કામગીરી છે.
RRVUNLએ આર્બિટ્રેટર બદલવાની માંગ કેમ કરી?
RRVUNLએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રા વર્ષ 2019માં આ જ બંને પક્ષો વચ્ચે થયેલા અન્ય એક વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચનો ભાગ રહી ચૂક્યા હતા. તેથી હાલના આર્બિટ્રેશનમાં તેમની નિમણૂક યોગ્ય નહીં ગણાય.
RRVUNLનું કહેવું હતું કે અગાઉ એ જ કરાર અને લગભગ સમાન પક્ષો સાથે સંબંધિત મુદ્દાઓ પર ન્યાયિક નિર્ણય આપનાર વ્યક્તિને ફરીથી આર્બિટ્રેટર બનાવવાથી નિષ્પક્ષતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે.
2019નો વિવાદ શું હતો?
વર્ષ 2019માં સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચેલો વિવાદ મુખ્યત્વે ત્રણ મુદ્દાઓ સાથે સંબંધિત હતો:
- કોલસાની કિંમતમાં વધારો (Price Escalation)
- કરારમાં નક્કી કરાયેલ કિંમત
- Escrow Accountમાં રાખવામાં આવેલી રકમ
તે પહેલાં 2015માં થયેલા આર્બિટ્રેશન એવોર્ડમાં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે હસ્તક્ષેપ કરીને RRVUNLના પક્ષમાં નિર્ણય આપ્યો હતો. આ નિર્ણય સામે થયેલી અપીલ પર સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે સુનાવણી કરી હતી.
આ બેન્ચમાં:
- જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રા
- જસ્ટિસ એમ.આર. શાહ
સામેલ હતા.
સુપ્રીમ કોર્ટે PKCLની અપીલને આંશિક રીતે સ્વીકારી હતી. કોર્ટે કિંમત વધારવા સંબંધિત આર્બિટ્રેશન એવોર્ડને ફરીથી અમલમાં મૂક્યો હતો, પરંતુ નક્કી કરેલી કિંમત અને Escrow Accountમાં રહેલા આશરે 78 કરોડ રૂપિયાના દાવાને નામંજૂર કરવાનો નિર્ણય યથાવત રાખ્યો હતો.
2019માં કેસની સુનાવણીને લઈને વિવાદ કેમ થયો હતો?
આ કેસ માત્ર તેના મુદ્દાને કારણે જ નહીં પરંતુ તેની સુનાવણીની પ્રક્રિયાને કારણે પણ ચર્ચામાં આવ્યો હતો.
વરિષ્ઠ વકીલ દુષ્યંત દવેએ તે સમયના મુખ્ય ન્યાયાધીશ રંજન ગોગોઈને ખુલ્લો પત્ર લખીને ગંભીર વાંધો વ્યક્ત કર્યો હતો.
તેમણે દલીલ કરી હતી કે:
- ઓગસ્ટ 2018માં જસ્ટિસ આર.એફ. નરીમન અને જસ્ટિસ ઇન્દુ મલ્હોત્રાની બેન્ચે અપીલ સ્વીકારી હતી.
- ત્યારબાદ 14 માર્ચ 2019ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટના એક રજિસ્ટ્રારે નોંધ કરી હતી કે કેસ હજુ સુનાવણી માટે તૈયાર નહોતો.
- તેમ છતાં એપ્રિલ 2019માં ઉનાળાની રજાઓ દરમિયાન નિયમિત સુનાવણી માટે કેસોની યાદી બહાર પાડવામાં આવી.
- 9 મે 2019ના રોજ જાહેર થયેલી યાદીમાં આ કેસનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો.
- પછી 21 મેના રોજ કેસને જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રા અને જસ્ટિસ એમ.આર. શાહની બેન્ચ સમક્ષ સુનાવણી માટે મૂકવામાં આવ્યો.
- બે દિવસ સુધી સુનાવણી ચાલ્યા બાદ 22 મેના રોજ નિર્ણય અનામત રાખવામાં આવ્યો.
- ત્યારબાદ માત્ર પાંચ દિવસમાં ચુકાદો જાહેર કરવામાં આવ્યો.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાને લઈને દુષ્યંત દવેએ પ્રશ્નો ઊભા કર્યા હતા.
હાલના કેસમાં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટનો નિર્ણય
હાલના આર્બિટ્રેશન વિવાદમાં 3 જુલાઈએ રાજસ્થાન હાઈકોર્ટના કાર્યકારી મુખ્ય ન્યાયાધીશ સંજીવ પ્રકાશ શર્માની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રાની આર્બિટ્રેટર તરીકે નિમણૂક કરી હતી.
પરંતુ RRVUNL આ નિર્ણયથી અસંતોષ વ્યક્ત કરીને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પહોંચી હતી અને નવા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરવાની માંગ કરી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું દલીલો થઈ?
3 ઑગસ્ટે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચ સમક્ષ આ મામલે સુનાવણી થઈ.
PKCL તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ ગૌરવ બેનર્જી હાજર રહ્યા. તેમણે દલીલ કરી કે:
- 2019નો નિર્ણય ઘણો જૂનો છે.
- કેસને જે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે તે અંગે તેમને ગંભીર ચિંતા છે.
- જસ્ટિસ અરુણ મિશ્રાએ તે અગાઉના કેસમાં અંતિમ ચુકાદો લખ્યો નહોતો.
બીજી તરફ RRVUNL તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ શ્યામ દીવાનએ જણાવ્યું કે:
- 2019માં જે કેસની સુનાવણી થઈ હતી તે આ જ કરાર સાથે સંબંધિત હતો.
- બંને કેસોમાં પક્ષકારો પણ લગભગ સમાન હતા.
- આવી સ્થિતિમાં નવા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક વધુ યોગ્ય રહેશે.
તેમણે કોર્ટને કહ્યું કે આવી પરિસ્થિતિમાં નવા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક કરવાથી તમામ પક્ષો અનાવશ્યક વિવાદમાંથી બચી શકે.
સુપ્રીમ કોર્ટે શું કહ્યું?
સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેનો કોઈપણ પૂર્વ ન્યાયાધીશને કોઈ અસ્વસ્થ અથવા શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકવાનો ઈરાદો નથી.
કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન બંને પક્ષોને સમજૂતી તરફ પ્રોત્સાહિત કર્યા. ત્યારબાદ બંને પક્ષો પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ એસ.કે. કૌલને નવા આર્બિટ્રેટર તરીકે નિયુક્ત કરવા માટે સંમત થયા.
કોર્ટે પોતાના આદેશમાં આ સર્વસંમતિની નોંધ લઈને તેમની નિમણૂકને મંજૂરી આપી.
સાથે જ સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી પણ કરી
કોર્ટે નોંધ્યું કે RRVUNLએ આર્બિટ્રેટર બદલવા માટે અરજીમાં જે કાનૂની આધાર રજૂ કર્યો હતો, તે સ્વતંત્ર રીતે જોવામાં આવે તો પૂરતો મજબૂત કે ટકાઉ માનવામાં આવી શકે એવો નહોતો.
અર્થાત્, આર્બિટ્રેટર બદલવાનો અંતિમ નિર્ણય મુખ્યત્વે બંને પક્ષોની સહમતીના આધારે લેવામાં આવ્યો હતો.
RRVUNLના વકીલે શું કહ્યું?
RRVUNL તરફથી હાજર રહેલા વકીલ કાર્તિક સેઠે બાદમાં જણાવ્યું કે ન્યાયિક પ્રક્રિયામાં માત્ર નિષ્પક્ષતા હોવી પૂરતી નથી, પરંતુ તે બહારથી પણ નિષ્પક્ષ દેખાવવી એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
- તેમનો હેતુ કોઈ વર્તમાન અથવા નિવૃત્ત ન્યાયાધીશ પર વ્યક્તિગત આરોપ લગાવવાનો નહોતો.
- તેઓ માત્ર એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની પ્રશ્ન ઉઠાવવા માંગતા હતા.
- પ્રશ્ન એ હતો કે શું કોઈ એવો ન્યાયાધીશ, જેણે અગાઉ એ જ પક્ષો વચ્ચેના વિવાદમાં ન્યાયિક ભૂમિકા ભજવી હોય, તે પછીથી આર્બિટ્રેટર બની શકે?
- ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે Arbitration and Conciliation Actની Section 12 હેઠળ કરવામાં આવેલા ખુલાસામાં અગાઉના ન્યાયિક સંબંધનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો ન હોય.
મોટા કાનૂની પ્રશ્ન પર નિર્ણય કેમ આવ્યો નહીં?
કાર્તિક સેઠે વધુમાં જણાવ્યું કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં બંને પક્ષો નવા આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક માટે સંમત થઈ જતા મૂળ કાનૂની પ્રશ્ન પર અંતિમ નિર્ણય આપવાની જરૂરિયાત રહી નહોતી.
તેમના કહેવા પ્રમાણે, પક્ષકારો વચ્ચે સમજૂતી થઈ જતા વિવાદનો મુખ્ય હેતુ પૂર્ણ થઈ ગયો હતો અને તેથી મોટા કાનૂની સિદ્ધાંત અંગે નિર્ણય આપવાનો આધાર પણ બાકી રહ્યો નહોતો.
આ સમગ્ર કેસ માત્ર અદાણી જૂથ સાથે જોડાયેલા આર્બિટ્રેશન વિવાદ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ ન્યાયિક નિષ્પક્ષતા, આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક, અગાઉના ન્યાયિક સંબંધો અને આર્બિટ્રેશન પ્રક્રિયાની પારદર્શિતા જેવા મહત્વપૂર્ણ કાનૂની મુદ્દાઓને પણ ઉજાગર કરે છે. જોકે અંતે બંને પક્ષોની સંમતિથી પૂર્વ ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ એસ.કે. કૌલની નિમણૂક થતાં વિવાદનો તાત્કાલિક ઉકેલ આવ્યો, પરંતુ આ કેસે ભવિષ્યમાં આવા વિવાદોમાં આર્બિટ્રેટરની નિમણૂક માટેના માપદંડો અંગે ચર્ચાને ફરી એકવાર કેન્દ્રસ્થાને લાવી છે.
