Gujarat Congress SIR Protest: ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને Special Intensive Revision એટલે કે SIRને લઈને ચાલી રહેલા વિવાદ વચ્ચે ગુજરાતના વિવિધ શહેરોમાં કોંગ્રેસ દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યા છે. વડોદરા, રાજકોટ, સુરત અને જામનગર સહિતના વિસ્તારોમાં કોંગ્રેસ કાર્યકરો રસ્તા પર ઉતર્યા હતા અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારના રાજીનામાની માંગ કરી હતી. કેટલાક સ્થળોએ પોલીસ સાથે ઘર્ષણ અને કાર્યકરોને અટકાવવાના દૃશ્યો પણ સામે આવ્યા હતા.
વિરોધ પાછળનું મુખ્ય કારણ ચૂંટણી પંચના ત્રણ સભ્યોમાંથી ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ વિવિધ નિર્ણયો અંગે નોંધાવેલા વાંધાઓને લઈને ઊભો થયેલો વિવાદ છે. અહેવાલો અનુસાર, બંને કમિશનરોએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત કેટલાક નિર્ણયોને લઈને વાંધા નોંધાવ્યા હતા. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચ તરફથી એવો પક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે કે SIR સહિતના નિર્ણયો ત્રણેય કમિશનરોની મંજૂરીથી લેવાયા હતા.
વડોદરા, રાજકોટ, સુરત અને જામનગરમાં વિરોધ
કોંગ્રેસના વિરોધ પ્રદર્શનો દરમિયાન કાર્યકરોએ જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધ સૂત્રોચ્ચાર કર્યા હતા. કેટલાક સ્થળોએ જ્ઞાનેશ કુમારનું મુખોટું પહેરીને વિરોધ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે અન્ય સ્થળોએ પૂતળું બાળવાનો પ્રયાસ થયો હોવાના દાવા છે. પોલીસ દ્વારા પ્રદર્શનકારીઓને અટકાવવામાં આવતા કેટલાક સ્થળોએ ખેંચતાણ અને ઘર્ષણની સ્થિતિ પણ સર્જાઈ હતી.
વિરોધ દરમિયાન કાર્યકરોએ SIRની પ્રક્રિયા રોકવાની તેમજ ચૂંટણી પંચના વડા જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી હટાવવાની માંગ ઉઠાવી હતી.
13 કરોડ નામ કપાયા હોવાના દાવા પર વિવાદ
વિરોધ કરી રહેલા કોંગ્રેસ કાર્યકરોએ SIR દરમિયાન દેશભરમાં આશરે 13 કરોડ મતદારોના નામ યાદીમાંથી દૂર કરાયા હોવાનો દાવો કર્યો હતો. આ આંકડો SIRને લઈને ચાલી રહેલી રાજકીય ચર્ચાનું મુખ્ય કેન્દ્ર બન્યો છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો મુજબ SIRના વિવિધ તબક્કામાં 30 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ડ્રાફ્ટ રોલમાંથી 13 કરોડથી વધુ નામો દૂર અથવા ચિહ્નિત કરવામાં આવ્યા હોવાનો ઉલ્લેખ થયો છે. જોકે, આ તમામ નામો કાયમી રીતે મતદાર યાદીમાંથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે એવું માનવું યોગ્ય નથી, કારણ કે પ્રક્રિયામાં દાવા, વાંધા અને પુનઃસમાવેશની જોગવાઈઓ છે.
કોંગ્રેસ કાર્યકરોનો આરોપ છે કે આ પ્રક્રિયાથી યોગ્ય મતદારોના અધિકારોને અસર થઈ શકે છે. બીજી તરફ, ચૂંટણી પંચે SIRને મતદાર યાદીને સુધારવા અને યોગ્ય મતદારોના નામ સુનિશ્ચિત કરવા માટેની પ્રક્રિયા તરીકે રજૂ કરી છે.
સંધુ અને જોશીના 14 વાંધાથી ચૂંટણી પંચની આંતરિક પ્રક્રિયા ચર્ચામાં
ચૂંટણી પંચના કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીના વાંધાઓને લઈને બહાર આવેલા અહેવાલોમાં Form-6માં ફેરફાર, મતદાર ડેટાબેઝના નિયંત્રણ અને કેટલાક મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા જેવા મુદ્દાઓનો ઉલ્લેખ થયો છે.
અહેવાલ મુજબ બંને કમિશનરોએ કેટલાક નિર્ણયો તેમની જાણકારી અથવા મંજૂરી વિના લેવાયા હોવાનો પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમાં મતદાર યાદીના ડેટાબેઝના વધતા કેન્દ્રીકરણ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
જોકે, ચૂંટણી પંચે બાદમાં કેટલાક મુદ્દાઓ અંગે સ્પષ્ટતા કરી છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર SIR સંબંધિત પ્રક્રિયા અંગે જરૂરી સુધારા અને માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે. 97 મતદારોના કેસમાં પણ BLOને અસરગ્રસ્ત મતદારોનો સંપર્ક કરીને Form-6 ભરાવવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવા જણાવાયું છે.
કોંગ્રેસે જ્ઞાનેશ કુમાર પર લગાવ્યા રાજકીય આક્ષેપો
વિરોધ દરમિયાન કોંગ્રેસના કેટલાક કાર્યકરોએ જ્ઞાનેશ કુમાર સામે અત્યંત કડક રાજકીય આક્ષેપો કર્યા હતા. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે ચૂંટણી પંચની કામગીરીથી ભાજપને ફાયદો પહોંચાડવામાં આવી રહ્યો છે અને SIRના માધ્યમથી કોંગ્રેસને નુકસાન પહોંચાડવાનો પ્રયાસ થયો છે.
કેટલાક કાર્યકરોએ જ્ઞાનેશ કુમારને રાજીનામું આપવાની માગ સાથે દેશવ્યાપી આંદોલનની ચેતવણી પણ આપી હતી. તેમણે ચૂંટણી પંચના વડા તરીકે નિષ્પક્ષતા જાળવવાની તેમની બંધારણીય જવાબદારીનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો.
ચૂંટણી પંચની સ્પષ્ટતા છતાં વિરોધ કેમ યથાવત?
ચૂંટણી પંચ તરફથી જણાવાયું છે કે SIR દરમિયાન જેમના નામ અંગે વાંધો અથવા નોટિસ હશે, તેમના ઘરે BLO સહિતના અધિકારીઓ જઈને દસ્તાવેજો અને જરૂરી માહિતી એકત્ર કરી શકે છે. અસરગ્રસ્ત મતદારોને પ્રક્રિયા દ્વારા પોતાનું નામ ફરી સામેલ કરાવવાની તક પણ આપવામાં આવી રહી છે.
આ સ્થિતિમાં સરકાર અને ચૂંટણી તંત્ર સામે મહત્વના સવાલો ઊભા થાય છે. જો યોગ્ય મતદારનું નામ SIR દરમિયાન બહાર થઈ જાય તો તેને ફરી મતદાર યાદીમાં સામેલ કરવાની પ્રક્રિયા કેટલી સરળ અને સમયબદ્ધ રહેશે? ગ્રામ્ય અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો પાસે જરૂરી દસ્તાવેજો ન હોય તો તેમને કેવી રીતે મદદ મળશે?
સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે પારદર્શિતાના સવાલ
13 કરોડથી વધુ નામો સાથે જોડાયેલી SIR પ્રક્રિયા અને ચૂંટણી પંચના બે કમિશનરો દ્વારા નોંધાવવામાં આવેલા 14 વાંધાઓ અંગે જાહેર સ્પષ્ટતા કેટલી વિગતવાર કરવામાં આવશે? નિર્ણય પ્રક્રિયામાં ત્રણેય કમિશનરોની ભૂમિકા અને મતભેદ હોય ત્યારે કયા નિયમો લાગુ પડે છે તે જાહેર કરવામાં આવશે?
સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે મતદાર યાદી સુધારવાના નામે કોઈ પણ યોગ્ય નાગરિક મતાધિકારથી વંચિત ન રહે તેની ખાતરી કોણ કરશે? જો ચૂંટણી પંચની અંદરની પ્રક્રિયા અંગે જ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે, તો તેના નિરાકરણ માટે સ્વતંત્ર ઓડિટ અથવા જાહેર જવાબદારીની કોઈ વ્યવસ્થા કરવામાં આવશે કે નહીં? ગુજરાતમાં થયેલા વિરોધ બાદ હવે સરકાર અને ચૂંટણી પંચ સામે સૌથી મોટી અપેક્ષા એ છે કે રાજકીય આક્ષેપોથી અલગ રહીને SIRની પ્રક્રિયા, નામો દૂર કરવાની પદ્ધતિ અને પુનઃસમાવેશની વ્યવસ્થા અંગે સ્પષ્ટ તથા ચકાસી શકાય તેવી માહિતી જાહેર કરવામાં આવે.
