Human-Lion Conflict Gir: ગીરના જંગલોમાં સિંહ અને માનવ વચ્ચેનું સહજીવન દાયકાઓથી એક આદર્શ ઉદાહરણ રહ્યું છે. અહીંના માલધારીઓ અને સિંહો વચ્ચેનો સંબંધ અનોખો છે, જ્યાં સિંહો માનવ વસ્તીની નજીક હોવા છતાં મર્યાદા જાળવી રાખતા હતા. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક સમયથી પરિસ્થિતિ ગંભીર રીતે બદલાઈ છે. ‘કુછ દિન તો ગુજારો ગુજરાત કે ગીરમે’ જેવા સૂત્રો સાથે પ્રવાસનને પ્રોત્સાહન મળ્યું, પરંતુ આ આકર્ષણમાં સિંહ દર્શનના નામે પૈસો અને લોભ પ્રવેશતા સ્થિતિ વણસી ગઈ છે. આજે સિંહ અને માનવ વચ્ચે જે ઘર્ષણ જોવા મળી રહ્યું છે, તે માત્ર કુદરતી નથી પરંતુ માનવસર્જિત છે. સાત વર્ષ પહેલાના વીડિયોમાં જે રીતે લોકો સિંહની પજવણી કરતા હતા, તે દર્શાવે છે કે આપણે ક્યાંક ભૂલ કરી રહ્યા છીએ. સિંહને એક ‘ઓબ્લિગેટ હાઈપર કાર્નિવોરસ’ (સંપૂર્ણ માંસાહારી) પ્રાણી તરીકે સમજવાને બદલે તેને રમકડાં કે સર્કસના પ્રાણી તરીકે જોવાની માનસિકતાએ આ આફત નોતરી છે.
સંઘર્ષનું કદરૂપું સત્ય: છેલ્લા ૪૫ દિવસની આઘાતજનક ઘટનાઓ
છેલ્લા ૪૫ દિવસમાં સિંહના હુમલામાં નવ વ્યક્તિઓના મૃત્યુ થયા છે, જે ખૂબ જ ગંભીર સ્થિતિ સૂચવે છે. ૧૧ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ ગિરનાર પર્વત પર ૧૨ વર્ષના બાળકને સિંહ ખેંચી ગયો, જે ઘટનાએ સમગ્ર રાજ્યને હચમચાવી દીધું છે. આ સિવાય અમરેલીના અંટાળિયામાં ગેરકાયદેસર સિંહ દર્શન દરમિયાન ૨૧ વર્ષીય સોહિલનું મોત, પાલીતાણામાં કાળુભાઈ પર હુમલો, અને ખાંભામાં રમતા બાળકને સિંહણ દ્વારા ખેંચી જવાની ઘટનાઓ અત્યંત હૃદયદ્રાવક છે. ભાવનગરના પિંગળેશ્વર અને રાજુલાના કોવાયામાં પણ સિંહના હુમલામાં માણસોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. આ તમામ ઘટનાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે જંગલનું કાનૂન બદલાઈ રહ્યું છે. જ્યારે પ્રવાસીઓ સિંહને ટોર્ચ મારીને, બૂમો પાડીને કે ગાડીઓ દોડાવીને હેરાન કરે છે, ત્યારે સાવજ પણ રઘવાયો બને છે. ગીરના જંગલોમાં અગાઉ જે સુરક્ષા અનુભવાતી હતી, તે આજે જોખમમાં મુકાઈ છે.
માનવસર્જિત ઉશ્કેરણી અને સોશિયલ મીડિયાનો પ્રભાવ
આજના યુગમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ અને રીલ્સ બનાવવાનો ક્રેઝ સિંહના અસ્તિત્વ માટે ખતરો બની રહ્યો છે. યુવાનોમાં મર્દાનગી બતાવવાની હોડમાં સિંહ સાથે વર્તન કરવામાં આવે છે, જાણે કે તે કોઈ પાલતુ પ્રાણી હોય. અમરેલીના લીલિયાની ઘટનામાં જે સિંહ (ભગત) એ યુવકને મારી નાખ્યો, તે સિંહ પોતાની સિંહણ સાથે મેટિંગમાં હતો. સ્થાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, યુવકોએ વારંવાર તેને છંછેડ્યો હતો, છતાં સિંહ દૂર ખસી ગયો હતો. પરંતુ, જ્યારે પજવણીની સીમા ઓળંગાઈ ત્યારે સિંહે પોતાની કુદરતી પ્રકૃતિ બતાવી. જે યુવાનો પકડાયા, તેમના ફોનમાં સિંહને ટોર્ચ મારીને રંજાડતા વીડિયો મળી આવ્યા છે. આ ‘વર્ચ્યુઅલ’ મર્દાનગી અને સિંહને કુતરા જેવું સમજવાની ભૂલ જીવલેણ સાબિત થઈ રહી છે. ગીરના સિંહને જોવા જતી વખતે પ્રવાસીઓમાં સિંહ પ્રત્યેની વૈજ્ઞાનિક સમજનો અભાવ એ જ આ સંઘર્ષનું મૂળ છે.
વન વિભાગની કામગીરી અને માલધારીઓની મુશ્કેલી
ઘટનાઓમાં ક્યાંક ને ક્યાંક તંત્રની ભૂમિકા પણ મહત્વની છે. સિંહ જ્યારે મારણ કરે છે, ત્યારે વન વિભાગના કર્મચારીઓ પંચરોજકામ કરવા આવે છે, પરંતુ ઘણીવાર મારણને ત્યાંથી હટાવી લેવામાં આવે છે. ભૂખ્યો સિંહ જ્યારે ફરી તે જગ્યાએ આવે અને શિકાર ન મળે, ત્યારે તે રઘવાયો બને છે અને રેવેન્યુ વિસ્તારમાં વધુ હુમલા કરે છે. માલધારીની ગાય મરે, સરકારના પૈસા જાય અને સિંહને પણ ખોરાક ન મળે, આ ત્રણેય માટે નુકસાનકારક સ્થિતિ છે. ભાવનગરની ઘટનામાં જોવા મળ્યું કે કાળુભાઈએ સ્થિરતા રાખી તો સિંહણ પાછી ફરી ગઈ, પરંતુ દરેક વખતે આવું નસીબ કામ નથી આવતું. વન વિભાગના અધિકારીઓ, જેઓ દાયકાઓથી ગીરને જીવ્યા છે, તેમના મતે વૈજ્ઞાનિક શિક્ષણ અને જંગલ પ્રત્યેની જાગૃતિ જ આનો એકમાત્ર ઉકેલ છે.
સહજીવન માટે અનિવાર્ય માર્ગ અને ભવિષ્યની ચેતવણી
આપણે પ્રકૃતિમાં વિકાસ, માઇનિંગ અને ટુરિઝમ ત્રણેય એકસાથે કરવા માંગીએ છીએ, જે શક્ય નથી. સિંહ માટે જંગલની કોઈ સીમા નથી, પણ આપણે બનાવેલા સીમાંકનમાં તે રેવેન્યુ વિસ્તારમાં આવી જાય છે. આપણે એ સમજવું પડશે કે જંગલનો રાજા સિંહ જ છે. માનવ સુરક્ષા અને સિંહના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અનિવાર્ય છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે વન વિભાગ આર્થિક કે રાજકીય હિતોને બાજુ પર મૂકીને કઠોર નિર્ણયો લે. ગિરનાર જેવી જગ્યાએ જ્યાં બાળકનો ભોગ લેવાયો, ત્યાં ફરી ક્યારેય આવી સ્થિતિ ન સર્જાય તે માટે પ્રવાસીઓ પર કડક નિયંત્રણો અને સિંહ પ્રત્યેની આદરયુક્ત દ્રષ્ટિ કેળવવી પડશે. જો આપણે જંગલનું કાનૂન નહીં સમજીએ, તો આ સંઘર્ષ વધતો જ રહેશે અને છેવટે તો સિંહ અને માણસ બંનેએ જ નુકસાન સહન કરવું પડશે.
આ પણ વાંચો:
